Analize25 Jul 2020

Çfarë fshihet pas një emri; antroponimet mes traditës dhe modernitetit

Ruajtja e antroponimeve të familjarëve tashmë përballet gjithnjë e më shumë me dëshirën e prindërve për ta ndërtuar të ardhmen e fëmijëve në perëndim.   

Autor: Gëzim Kabashi BIRN Durrës
Printo

Instalacion për festën e e ditëlindjes të një vajze, ne plazhin e fshatit Rinia, në veri të qytetit të Durrësit | Foto : Gëzim Kabashi

Avdulla Karalliu punon si kamarier në një nga lokalet e shumtë buzë detit në  qytetin e Durrësit. Djalë i qeshur dhe i papërtuar, nga ata që “ta merr bakshishin me zor”, Avi, siç e thërrasin shkurt, nuk habitet kur e pyesim për emrin e tij të plotë.

“Unë trashëgoj emrin e gjyshit,” tregon ai.

Kur isha I vogël më dukej sikur talleshin me emrin tim dhe i thoja vetes “sa të rritem do ta ndërroj”.

“Tani ndjehem rehat me emrin tim,” e mbyll bisedën djaloshi që sapo ka mbushur 22 vjeç, dhe vrapon drejt një tavoline tjetër me klientë.

Pas disa dhjetëvjeçarësh me emra, që dëshmonin një entuziazëm shpesh herë të stisur, pas viteve 1990 emrat e përzgjedhur për fëmijët e sapolindur pësuan ndryshime dhe jo pak herë edhe deformime.

“Në kopshtin ku punoj, për një kohë të gjatë fëmijët kishin emra të sajuar nga bashkimet e emrave të vetë prindërve,” dëshmon Mirjeta Lala, edukatore në një nga institucionet e arsimit parashkollor.

Kombinimet e disa emrave shpesh herë përfshinin, bashkë me rrokje nga emrat e prindërve, edhe gërma nga ato të gjyshërve, apo të ndonjë vëllai a motre më të vogël të fëmijës që po “pagëzohej”.

“Tani te vogëlushët nuk paragjen emra gjyshërish me prejardhje të hershme,” thotë Mirjeta. Në kopësht vijnë gjithnjë e më shumë fëmijë me emra lloj-llojesh, kryesisht në gjuhë të huaj.

Nga një publikim i INSTAT-it rezulton se emrat më të preferuar  nga prindërit për fëmijët e tyre gjatë vitit të fundit kanë qenë thuajse të gjithë të huaj. Emrat, që tashmë kanë zënë vend në listat e Gjendjes Civile, si për djem edhe për vajza, kanë lidhje shumë të largëta me gjuhën shqipe.

Psh “Amelja”, që ze vendin e parë është përzgjedhur 499 herë brenda një viti, ndërsa po ti shtosh edhe variantin thuajse të njejtë “Amelia” numri i preferencave vjetore arrin në 681 gjithsej. Emrat “Amaris” dhe “Amar” ndodhen përkatësisht në listën e vajzave dhe djemve, por ata janë aq të ngjashëm, sa nuk dihen edhe mbaresat që mund tua ndryshojnë gjininë e emrit.

Tendenca e emrave që i largohen gjuhës shqipe, lidhet me përvojat personale të prindërve në vende të huaja.  Migrimi i ka detyruar ndonjëherë të sillen në mënyrë të çuditshme me emrat e tyre.

Për një periudhë jo të shkurtër shqiptarët me punë dhe banim në Greqi kërkuan të ndryshonin emrat për të siguruar më lehtë dokumentet dhe vendin e punës. Një ish-nëpunës i Gjendjes Civile në bashkinë e Durrësit kujton se ligji shqiptar lejonte ndërrimin e emrit mbi bazën e një kërkese të thjeshtë.

“Ndryshime të tilla kanë ndodhur jo pak herë,” thotë ish-nëpunësi i bashkisë, që nuk kishte dëshirë të identifikohet.

Më pas gjeografia e migracionit shqiptar në botë u zgjerua ndjeshëm.

“Simpatia e prindërve për këto vende shprehet edhe me parapëlqimet e emrave. Bashkë me simpatinë për këto vende, ka prindër që mendojnë se e ardhmja e fëmijëve të tyre duhet të jetë patjetër jashtë vendit,” shprehet mësuesi i letërsisë Ruzhdi Gole.

“Nxënësit e mi nuk e gjykojnë keq njeri-tjetrin për shkak të emrit, por duket qartë se shpesh herë edhe prindërit ngatërrojnë konceptin “bashkëkohor” me atë “modern”,” shton ai.

Emrat Gent apo Bardhyl, megjithëse mbijetojnë prej disa dekadash kurdoherë janë “bashkëkohorë” – sipas mësuesit me përvojë, i cili thotë se ato kanë një kuptim historik për ne shqiptarët.

Në vitin 1982 Shtëpia Botuese “8 nëntori” publikoi një “Fjalor me emra njerëzish”, hartuar nga një grup gjuhëtarësh.

“E kam blerë këtë libër, kur prisja të bëhesha prind,” tregon për BIRN Edmond Agolli, një aktor në pension. Hallat e mija më kërkonin që të përjetësoja emrin e babait tim, i cili quhej Sadik. Por mbaja mend edhe babain, i cili shumë vite më parë u thoshte miqve në tavolinë: Uroj që bijtë tanë të mos u venë fëmijëve te tyre emra për estradë”.

“E mbajta fjalën dhe e quajtëm Etrit, pra një shumës si fjala “baballarët”, Etërit, – kujton Agolli.

Agolli mendon se një vëllim orientues i përditësuar me emra shqiptarë do ti ndihmonte prindërit e rinj në morinë e emrave që  qarkullojnë sot, dhe që fillojnë nga emrat e hershëm të gjyshërve dhe përfundojnë te emrat e huaj pa kuptim dhe pa lidhje me gjuhën amtare.