Gjyshja ime Hafa jetoi pjesën më të madhe të jetës së saj në qytetin lindor të Visegradit në Bosnjë, në lumin Drina. E mbuluar me shami koke dhe tepër e devotshme, ajo ishte mendjemprehtë dhe – megjithëse nuk punoi kurrë – shumë sipërmarrëse.
E vendosur që fëmijët e saj të merrnin arsimin më të mirë të mundshëm, ajo donte që ata të ndiqnin trendet më të fundit në veshje. Së bashku me shoqet e saj nga Visegradi, gjyshja ime udhëtonte në qytetin italian të Triestes, pikërisht përtej kufirit jugosllav, për të blerë xhinse dhe rroba të tjera marke për fëmijët e saj ndërsa ata ndiqnin shkollën e mesme dhe universitetin.
Më vonë, ndërsa ishte student i drejtësisë në vitet 1970, edhe babai im udhëtoi me miqtë e tij në Trieste për të blerë xhinse marke. Shumë studentë të tjerë universitarë në Bosnje dhe në mbarë Jugosllavinë në vitet 1970 bënin të njëjtën gjë. Trieste u bë pothuajse sinonimi i xhinseve të markës. Emri Ponte Rosso, vendndodhja e një tregu të madh në ambient të hapur që shiste veshje të tilla dhe shumë të tjera, ishte i njohur për të gjithë.
Me rënien e Jugosllavisë, Trieste nuk ishte më një destinacion për blerjet buxhetore. Lufta, flukset e refugjatëve dhe emigrimi bënë që boshnjakë të panumërt përfunduan duke jetuar në skaje të largëta të globit.
Fundi i komunizmit, hapja e shteteve të pavarura, rindërtimi i pasluftës dhe rivitalizimi i ngadaltë, por ende i dukshëm ekonomike dhe biletat e përballueshme të avionit, mes faktorëve të tjerë, bënë që Evropa të mos fillonte më në Trieste apo Graz në Austri. Historitë e blerjeve në Trieste në vitet 1970 mbetën në të kaluarën.
Megjithatë, histori të tilla ofruan njohuri interesante për konsumizmin jugosllav, si dhe për të qenë pjesë e historive familjare.
Kur Trieste ishte “territor i lirë”
Në vitet e fundit, disa artikuj të botuar rreth Jugosllavisë dhe Triestes dhe një dokumentar me titull “Trst, Jugoslavija”, i bashkërealizuar dhe transmetuar nga Al Jazeera Balkans në 2017, i bënë brezat e vjetër të kujtojnë dhe brezat e rinj të familjarizohen me historinë e udhëtimeve dhe pazarve në qytetin italian.
Në fillim të këtij viti, vizitova Triesten dhe pata rastin të reflektoj se çfarë donte të thoshte ky qytet në Adriatik për gjeneratat e mëparshme të boshnjakëve dhe për jugosllavët në përgjithësi. Në fakt, ky vit shënon 70-vjetorin e Memorandumit të Londrës të vitit 1954 që synonte të zgjidhte mosmarrëveshjen kufitare jugosllavo-italiane mbi Triesten. (Mosmarrëveshja u zgjidh përfundimisht me nënshkrimin e një traktati në mesin e viteve 1970.)
Por historia e Bosnjës dhe Triestes nuk fillon me xhinset. Trieste ishte porti kryesor i Austro-Hungarisë. Pas Kongresit të Berlinit të vitit 1878, Bosnja kaloi nën sundimin austro-hungarez. Me fjalë të tjera, për 40 vjet – nga 1878 deri në 1918 – si Sarajeva ashtu edhe Trieste ishin pjesë e së njëjtës perandori: Austro-Hungarisë.
Pas Luftës së Parë Botërore, Trieste ra nën kontrollin e Italisë. Në fund të Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia e Josip Broz Titos pretendoi Triesten – ashtu si edhe Italia. Në vitin 1947, ai u shpall Territori i Lirë i Triestes dhe u nda në Zonën A dhe Zonën B. E para përfshinte vetë qytetin dhe u vu nën sundimin amerikan dhe britanik; e dyta me territorin jugor nën Jugosllavinë.
Ky status i Territorit të Lirë të Triestes zgjati shtatë vjet, derisa Memorandumi i Londrës i vitit 1954 ia caktoi Zonën A duke përfshirë qytetin Italisë dhe Zonën B Jugosllavisë.
Mosmarrëveshja territoriale midis Jugosllavisë dhe Italisë për Triesten në fund të viteve 1940 dhe fillim të viteve 1950 i hapi rrugë udhëtimeve për blerje të viteve 1970. Për Triesten, kjo ishte një nxitje ekonomike. Për jugosllavët, ishte pazar në Perëndim me një buxhet të lirë. Xhinset e markës simbolizuan një pragmatizëm të ri në nivel individual dhe ndërshtetëror.
Shumë vite më vonë, gjatë luftërave të viteve 1990, marrëdhënia e Triestes me Jugosllavinë u bë përsëri lajm politik ndërkombëtar. Në vitin 1994, kryeministri i atëhershëm i Italisë, Silvio Berlusconi, bllokoi ofertën e Sllovenisë për anëtarësim në BE për shkak të një pretendimi mbi pronat në pronësi të italianëve në atë që dikur ishte Jugosllavia, por tani ishte Sllovenia e pavarur.
Një vend i këndshëm për kafe
Nëse ka një vend në Trieste që jugosllavët e lidhnin me blerjet në vitet 1970, ai ishte Ponte Rosso. Pamjet arkivore tregojnë blerësit që vërshojnë përreth; njerëzit e atij brezi e kujtojnë atë si një hapësirë të madhe dhe të mbushur me njerëz.
Pesëdhjetë vjet më vonë, qetësia mbush ditët e janarit në Ponte Rosso. Tregu i hapur dhe turmat nga Jugosllavia janë zhdukur prej kohësh.
Për banorët e Triestes sot, Ponte Rosso mund të jetë thjesht një vend për të pirë një kafe. Për jugosllavët ai ishte një destinacion. Për historianët, ai mund të jetë një simbol i një kapitulli interesant në udhëkryqin e kapitalizmit dhe socializmit.
Në fakt, historia e boshnjakëve dhe jugosllavëve në përgjithësi dhe e Triestes tregon sesi perceptimet për qytetet dhe gjeografitë vazhdojnë të zhvillohen. Përfaqësonte një shije të Perëndimit për jugosllavët në vitet 1970. Por për brezin e sotëm, Trieste është thjesht një qytet në Itali, në BE, që mund ta vizitosh ose të kalosh rrugës për në Evropën Perëndimore.
Hamza Karcic është profesor i asociuar në Fakultetin e Shkencave Politike në Universitetin e Sarajevës.
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autorit dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
