Tatuazhet me simbole të ndryshme si kryqi, hëna apo dielli kanë një histori të lashtë në vendet e Ballkanit, por tani kroatët e Bosnjës po ringjallin tatuazhet e vjetra të kryqeve që i kanë trashëguar nga paraardhësit.
Ndryshe nga bashkëmoshatarët e saj në perëndim, ku tatuazhet janë përgjithësisht emra e bandave të preferuara, shkronja kineze apo emrat e personave të dashur, Iva Anita Knezeviç ka një tatuazh misterioz, të cilin disa nuk e vënë re fare. Iva 30-vjeçare nga qyteti i vogël Sveta Nedelja pranë Zagrebit ka një tatuazh të thjeshtë por të pazakontë në pjesën e brendshme të kyçit, një simbol kryqi i veçantë.
“Ky është një kujtim nga gjyshja. Ne ishim shumë të afërta, ajo më ka rritur mua dhe e kisha shoqen më të mirë,” thotë ajo duke treguar tatuazhin.
Megjithëse ka lindur në Zagreb, kur ishte 18-muajshe ajo u dërgua të jetonte te gjyshja nga e ëma në Tomislavgrad në Bosnjën jugperëndimore. Atje, gjyshja e saj u bë një zëvendëse e prindërve të saj, të cilët ajo i shihte vetëm disa herë në vit.
“Ajo kishte një tatuazh të tillë në dorën e majtë. E kujtoj shumë mirë dhe nuk e heq dot nga mendja. Ajo gjithmonë e fërkonte lehtë me dorën e djathtë,” thotë Iva, duke bërë të njëjtin gjest.
“Ai tatuazh ishte lidhja e saj me vëllain e saj të vdekur prej kohësh, me të cilin ishte shumë e afërt. Shpesh ajo e fërkonte tatuazhin dhe thoshte ‘këtë e bëri im vëlla’, sikur të përpiqej ta kujtonte dhe të lidhej me të,” shpjegon ajo.
Tragjedi familjare
Gjyshja dhe vëllai i saj Martini lindën në fshatin Kuk pranë Tomislavgrad. Në 1942, me luftën e dytë botërore të ndezur, Martini, atëherë 17 vjeç, bëri tatuazh figurën e ngjashme me një kryq në dorën e së motrës, atëherë në moshën 15 vjeçare, tatuazh për të cilin ajo ishte shumë krenare.
“Kjo është arsyeja përse ajo është shumë e lidhur me të. Ishte e vetmja mënyrë që kishte për t’u përballë me vdekjen tragjike të Martinit,” shpjegon Iva.
Gjyshja e saj i tha vajzës se kishte parë Martinin dhe babain Jandre Juriç, për herë të fundit teksa futeshin në një ahur të madh dhe digjeshin për së gjalli në dhjetorin e 1943 nga divizioni SS Princ Eugen.
Rreth 83 civilë nga fshatrat përreth, si burra dhe gra, nga mosha disa muajsh deri në 72 vjeç, u zhdukën në këtë krim. “Ishte një traumë nga e cila ajo nuk e mori kurrë veten, por ajo nuk fliste rreth kësaj,” thotë Iva.
Gjyshja e saj vinte nga një familje tradicionale katolike kroate, që e praktikonte fenë çdo ditë. Tradita e mbajtjes së një tatuazhi të tillë në formë kryqi ishte simbol i besimit që transmetohej ndër brezat e grave në rajon, megjithëse Iva kujton se askush nuk e kishte sepse zakoni po shuhej.
Ajo mendon se megjithëse tatuazhet përdoreshin për të ndarë katolikët nga myslimanët, përdoreshin gjithashtu edhe si traditë e familjes, të cilën ajo po e vazhdon, edhe pse besimet e saj janë shumë të ndryshme.
“Ndoshta unë nuk ndaj të njëjtat besime me të, por vendosa që e vogël se do të bëja të njëjtin tatuazh një ditë. Ia thashë dhe ajo ishte shumë krenare që tradita do të vazhdonte,” thotë ajo, megjithëse nëna e saj nuk e ndoqi rrugën e gjyshes.
“Shumë herë ajo më përkëdhelte dhe më ushqente me ato duar,” tregon Iva për gjyshen. “I doja duart e saj”.
Tatuazhet predikojnë krishterimin:
Tatuazhet bëheshin me një metodë të njohur si “bocanje”, që përfshin përdorimin e një gjilpëre që zhytej në një përzierje qumështi gjiri nga një nënë që po rriste një bebe djalë dhe nga qymyri.Variacione të ndryshme të figurave të kryqit, si dhe simbolet e diellit, e madje edhe një kryq i thyer, vizatoheshin në kurrizin e dorës, në kyçe, parakrahë, gjoks dhe madje në ballë.
Pasi futej në lëkurë me gjilpërën e nxehtë, letra me ngjyrë blu vihej mbi tatuazh që ai të merrte ngjyrën e saj.
Tradita e bërjes së tatuazheve në formë kryqi ishte kryesisht e izoluar në Bosnje, në rajone si
Tomislavgrad, Rama, Kupres dhe Gornji Vakuf-Uskoplje. Zakonisht e pranishme mes grave nga ky rajon, rrallë te burrat, tradita filloi të mos ekzistojë më pas luftës së dytë botërore.
Meqenëse thuajse ekskluzivisht lidhej me kroatët katolikë dhe tradita është bërja tatuazh e një variacioni kryqesh, ajo është interpretuar si e lidhur me trashëgimin e katolikëvë dhe kroatëve në Bosnje.
Gratë, zakonisht që e bënin tatuazhin nga mosha 10 deri në 16 zakonisht thoshin se ishe një traditë e familjes, duke përdorur të njëjtat imazhe si paraardhësit e tyre në shenjë të katolikëve kroatë.
Tatuazhet ishin shumë të përhapura nga katolikët në Bosnje gjatë periudhës osmane në shekujt 15 dhe 19, dhe besohet se parandalonin rrëmbimin e fëmijëve katolikë nga turqit. Në fakt, tradita e tatuazheve me simbole e kalon pushtimin turk dhe vetë krishtërimin.
Tatuazhet në Gadishullin Ballkanik përmenden nga historiani grek Herodoti qysh në shekullin 5 përpara Krishtit, si dhe nga historiani Strabo në shekullin 1 përpara Krishtit. Sipas skencëtarëve romakë Pomponius Mela dhe Gaius Plinius në shekullin 1 përpara Krishtit tatuazhet në fiset ilire që banonin në rajon e sotëm të Ballkanit ishin shenjë e statusit aristokrat të fiseve.
Sipas këtyre autorëve, gratë dhe vajzat e aristokratëve kishin tatuazhe të njëjta. Simbolet që përdoreshin në atë kohë ishin kryqet dhe rrathët.
Disa etnologë, antropologë dhe historianë në shekujt 19 dhe 20 bënë kërkime për traditën dhe origjinën e gadishullit ballkanik dhe ofruan pikëpamje të ndryshme.
Antropologia britanike Edith Durham kreu studimet e para për këtë subjekt dhe shkroi librin “Disa origjina të fiseve, ligjeve dhe zakoneve në Ballkan”, që u publikua në 1928.
Durham bëri kërkime gjatë qëndrimit të saj në malet shqiptare, si dhe gjatë qëndrimit në Bosnje dhe Hercegovinë.
Ajo arriti në përfundimin se ishte një traditë para-sllave dhe para-romake, që ishte pjesë e ritualit të hyrjes në pubertet, nga mosha 13 deri 16 vjeç, në ‘lulëzim të jetës’ dhe gjithashtu kryhej në pranverë.
Megjithëse ajo vëreu se femrat me tatuazhe e lidhnin traditën me fenë, ajo mohoi se kishte ndonjë origjinë të krishterë ose islamike, meqënëse simbolet në formë kryqi ishin vetëm një nga disa prej tyre si hënat apo diejt.
Po ashtu, sipas saj këto simbole përdoreshin edhe në kultura të tjera, duke pretenduar se misionarët e hershëm kristianë i kishin qejf dizenjot e kryqeve si dhe lidhjen e tyre të mundshme me krishtërimin, që do të shpjegonte arsyen përse i mbijetoi kohës.
Ajo tregonte si kultet romake të Mitharizmit dhe Manisherizmit, më vonë u prezantuan në Ballkan dhe u intreguan me zakonet vendase.
Kërkimi më gjithëpërfshirës në traditën e tatuazheve në Ballkan u krye nga Mario Petriç, një etnolog jugosllav nga shekulli i 20. Ai analizoi të gjithë zbulimet e mëparshme dhe konfirmoi disa nga zbulimet e Durham, ndërsa shtoi se zakoni ishte i lidhur me krishtërimin sipas interpretimit popullor të zakonit të katolikëve në Bosnje dhe Shqipëri.
Sipas tij, zakoni dhe veçanërisht simboli i kryqit mbijetoi për shkak të mbërritjes së krishtërimit kur u interpretua si një shenjë fetare dhe kur rolet e mëparshme të traditës u harruan.
Ai pretendoi se zakoni përdorej për qëllime magjike, për të larguar mallkimet e liga dhe për të sjellë fat. Kishte edhe qëllime sociale, gjithashtu, pasi anëtarët i bënin tatuazhe njëri-tjetrit, për të shënuar pjekurinë e tyre. Mendohet se ka pasur edhe qëllim estetik pasi shihej si dekorativ dhe madje erotik.
Petriç gjithashtu theksoi se kishte disa tipare të veçanta të zakonit në Bosnje për nga teknikat dhe përdorimi. Sipas tij, fiset sllave e mësuan traditën pasi u vendosën në Ballkan.
Rikthimi te të rinjtë:
Mes kroatëve në Bosnje dhe Hercegovinë, si dhe në Kroaci, tradita e tatuazheve ka përjetuar një lloj rikthimi në vitet e fundit. E cilësuar si e lidhur ekskluzivisht me kroatët dhe krishtërimin, disa të rinj kanë shprehur interes në zakonin në fjalë.
Gratë e reja, që shpresojnë të bëjnë një lidhje me paraardhësit ose thjesht për arsye estetike, kanë filluar të bëjnë tatuazhe këto simbole në vende të dukshme si në kurrizet e duarve, në gishta, kyçe dhe në kurriz. Shumica bëhen me teknologji moderne, në studio të specializuar tatuazhesh.
Të rinjtë kanë filluar madje një grup në Facebook në vitin 2009 quajtur “Tatuazhi Tradicional Kroat”, që përfshin fotografi të të rinjve me tatuazhe simbolesh të lashta, por gjithashtu edhe fotografi të vjetra dhe të reja të grave dhe tatuazheve të tyre tradicionale. Si rezultat, duket se simbolet e traditës që po vdes mund të jetojnë të paktën edhe për një brez.
