Nëse ndodh që, të kanë rënë në qafë pa të drejtë, duke të cënuar dinjitetin, përmes shpifjes apo fyerjes, në Shqipëri sot, ke dy rrugë për të marrë shpagim. Njëra është përmes padisë civile, në të cilën mund të kërkosh kompensim financiar për dëmin e pësuar dhe të fusësh paratë në xhep. Tjetra është përmes padisë penale, por në këtë rast, dëmin e pësuar nuk e rikuperon. Personi që të ka bërë dëm, mund të gjobitet nga gjykata me vendim penal, por gjoba i shkon shtetit dhe jo të dëmtuarit.
Procesi penal është gjithashtu, nga pikëpamja procedurale, më i vështirë për viktimën. Megjithatë, të fuqishmit zakonisht preferojnë të përdorin kodin penal në rastet kur pretendojnë se ndaj tyre është shpifur, për një arsye të thjeshtë: atyre nuk ua ndjen për paratë që mund të fitojnë në kompensim nga gjykata civile sepse janë sakaq shumë të pasur, ndërsa kërcënimi për dënim penal shërben si frikësim, jo për personin që ka kryer shpifjen e supozuar, por edhe për këdo tjetër.
Ndërkombëtarët, për shkak se kanë më shumë eksperiencë në këtë fushë, vërejnë se kërcënimi për padi penale është në vetvete një chilling effect, (ka efekt frikësues) dhe për këtë arsye, kanë kërkuar në vijimësi shfuqizimin e shpifjes dhe fyerjes si vepër penale. Së fundmi, shfuqizimi i shpifjes është kriter për t’u plotësuar në kuadër të procesit të integrimit në Bashkimin Evropian sa i përket lirisë së shprehjes. Ky nuk është kriteri i vetëm pasi në këtë fushë kërkohet reformë më e gjerë, për të cilën qeveria dukshëm nuk ka vullnet, por le të merremi me tentativën e qeverisë për të gënjyer BE-në.
Sipas propozimit, (shiko nenin 17 të propozimit) gazetarët nuk mund të mbahen përgjegjës në rast se shpërndajnë shpifje të bëra nga të tjerët dhe e bëjnë këtë në mirëbesim. Gazetari mund të mbahet përgjegjës në rast se nuk arrin të provojë para gjykatës se ai nuk ishte në dijeni që të dhënat e publikuara janë të pavërteta. Nëse doni një përkthim shqip-shqip, është ky: në rast se Edi Rama insinuon korrupsion për një gjyqtar, (gjë që e ka bërë), gazetari nuk mban përgjegjësi për sa kohë, insinuatën shpifëse e përcjell në mirëbesim dhe pa pasur dijeni se është shpifëse.
Por problemi më i madh me propozimin konsiston në faktin që qeveria i jep të drejtë vetes të përkufizojë se çfarë është një gazetar. Sipas propozimit, mbrojtje nga nenet 119 dhe 120 të Kodit Penal përfiton ai që është “gazetar i punësuar ose i vetëpunësuar, i regjistruar dhe i njohur si i tillë në përputhje me legjislacionin në fuqi” (gërmat e trasha janë të mijat). Në Republikën e Shqipërisë dhe askundi tjetër në botën demokratike, nuk ka dhe nuk mund të ketë legjislacion për njohjen dhe regjistrimin e gazetarëve si të tillë. Në Shqipëri dhe në botën demokratike, nuk ka zyrë, agjenci apo institucion të autorizuar për të mbajtur një regjistër të “gazetarëve si të tillë”. Në këtë kontekst, nisma e qeverisë është një copë letër bakalli e pavlefshme. Por njëkohësisht tregon një mungesë të thellë serioziteti në trajtimin e çështjeve të tilla si liria e shprehjes dhe në përmbushjen e kritereve minimale për integrimin evropian.
Ka një histori të gjatë të mënyrës se si, regjimet totalitare, si fashizmi në Itali, apo regjimi i Ahmet Zogut në Shqipëri, apo bolshevizmi në Rusi krijuan gazetarinë si profesion i licencuar, si një nga hapat vendimtar në themelimin e diktaturës përkatëse dhe vendeve demokratike, si fjala vjen, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku gazetari, shkrimtari apo politikani nuk u bënë profesione të licencuara.
Për shembull, Virginia Ëoolf në esenë e saj Një dhomë më vete thotë se, në Angli, ka pasur beteja të njëpasnjëshme për të hapur profesione të ndryshme për gratë, fjala vjen, një betejë për të lejuar që gratë të bëhen mjeke dhe një tjetër që të bëhen juriste, por nuk ka pasur një betejë për të hapur profesionin e shkrimtarit, apo të gazetarit sepse, ky profesion ka qenë i hapur.
Edhe vetë termi chilling effect rrjedh nga një fjalim i famshëm i John Milton, titulluar Areopagitica mbajtur në vitin e largët 1644, në të cilin ai argumenton se thjeshtë kërkesa për licencë (apo për regjistrim në gjuhën e propozimit të qeverisë) ka efekt frikësues në kërkimin e së vërtetës. Ndërsa po afrohet pesëqindvjetori i fjalimit të Miltonit, i cili huazoi nga klasicizmi grek vendin ku njerëzit praktikisht shanin autoritetin si tregues të asaj që është me të vërtetë liri shprehjeje, dukshëm ne këtu në Shqipëri duhet t’i shpjegojmë të njëjtët njerëzve sërish dhe sërish të njëjtën gjë elementare.
Jo, propozimi i qeverisë, në atë formë që është, dukshëm nuk plotëson kërkesën minimale të organizmave ndërkombëtare si OSBE dhe BE për dekriminalizimin e shpifjes, ndërsa tentativa për ta bërë gazetarinë profesion të regjistruar është një tregues më vete. Nëse e mbani mend, në vitin 2019, Rama propozoi diçka të quajtur “paketë antishpifje”. Përgjatë katër viteve të pasuan, shoqëria civile u detyrua t’i sqarojë juristët e qeverisë për gjërat më elementare: çfarë është liria e shprehjes, çfarë është kushtetuta, çfarë thotë Neni 1 i Kartës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, çfarë thotë Amendamenti i Parë i Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara. Dukshëm juristët e qeverisë nuk e kanë kuptuar akoma.
P.s. Dekriminalizimi i shpifjes është një nga shumë reformat që duhet të ndërmerren përmes ndryshimeve ligjore në parlament për të plotësuar kriteret minimale për anëtarësim në BE. Për më shumë mbi këtë temë mund të lexoni këtu:
