Një film i ri për boshnjakët që shpëtuan fqinjët e tyre në vend që t’i persekutonin ata gjatë luftës ka tërhequr vëmendje në të gjithë Bosnje dhe Hercegovinën, por jo në entitetin me shumicë serbe.
Një film i ri dokumentar, “Fqinjët”, u shfaq për herë të parë të premten e kaluar në qytetin veriperëndimor të Prijedorit në Bosnje.
Dokumentari ofron një këndvështrim ndryshe të dhunës së përfshiu dhe ndau këtë rajon 20 vjet më parë, duke nxjerrë në pah trimërinë e njerëzve që ishin të gatshëm të rrezikonin jetëtë e tyre për të shpëtuar fqinjët e tyre.
Dokumentari është një nga pesë që u xhiruan si pjesë e projektit “Jetojmë së bashku”, i cili është fonanciar nga Bashkimi Europian dhe është realizuar nga Shoqata e Gazetarëve të Pavarur të Vojvodinës dhe Shoqata e Gazetarëve të Bosnje dhe Hercegovinës.
Të pesë dokumentarët përqendrohen tematikisht në pjesë të ndryshme të rajonit, ku ata kanë qenë, njëra pas tjetrës, që nga shkurti. Projekti do të zgjasë deri në verë.
Në javët e ardhshme dokumentarët do të shfaqen gjithashtu në televizionin shtetëror të Bosnjës, BHTV, si dhe në stacionin kryesor televiziv të entitetit të Federatës kroate të Bosnjës, FTV.
Megjithatë, stacioni kryesor televiziv në entitet me shumicë serbe të Bosnjës, Republika Srpska, ka thënë se nuk do t’i shfaqë dokumentarët, duke qenë se programi i tij është i gjithë i zënë.
Vetëm pak njerëz erdhën të shikonin filmin në një hotel në Prijedor ditën e premte. Sipas autorëve dhe disa ekspertëve, pjesëmarrja pakët në Prijedor dhe në vende të tjera në entitetin serb të Republikës Serbe tregon se shumë serbë të Bosnjës – por edhe grupe të tjera etnike – ende preferojnë ta injorojnë historinë relativisht të kohëve të fundit të kohës së luftës këtë rajon.
“Kishte rreth 500-500 njerëz kur paraqitëm filma nga ky serial në Gorazde dhe Sarajevë, rreth 200 vetë në Novi Sad, por vetëm 15 njerëz në Banja Luka dhe rreth 40 këtu në Prijedor sonte. Pyes veten përse.” tha Adis Susnjar, një nga ekipi i autorëve nga Shoqata e Gazetarëve të Bosnje dhe Hercegovinës në debatin pas shfaqjes së filmit.
Mungesa e interesit për filmin në Prijedor ishte ironike duke qenë se “Fqinjët” është xhiruar në dhe përreth rajonit të Prijedorit, i cili pa disa nga mizoritë më të këqija të luftës gjatë viteve 1992-1995 në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Gjatë rrjedhës së luftës, forcat serbe të Bosnjes vranë rreth 4,000 boshnjakë vendas dhe kroatë. Dhjetëra mijëra jo serbëve u dëbuan nga shtëpitë e tyre dhe u mbajtën në kampe të frikshme paraburgimi që ishin ngritur në periferitë e Prijedorit.
Ndërsa një numër dokumentarësh të realizuar në të kaluarën kanë dokumentuar tmerret e kohës së luftës në këtë rajon, “Fqinjët” përqendrohet tek njerëz që shpëtuan miqtë dhe fqinjët e tyre.
Megjithatë, dokumentari si edhe debati i nxehtë pas shfaqjes së tij, nxori në pah disa prej vështirësive me të cilat përballet procesi i pajtimit në Bosnje.
Disa nga familjet, të cilat sipas dokumentarit kanë shpëtuar një numër të madh fqinjësh të tyre, ende nuk parapëlqejnë të identifikohen, të shqetësuar për një reagim armiqësor nga komuniteti i tyre.
Psikologu social Srdjan Puhalo, i cili ishte i pranishëm në shfaqjes së dokumentarit, tha se ishte e trishtueshme që histori të tilla pozitive njerëzore kishin ngelur të pa treguara për 20 vjet.
“Pse jemi në një hotel tani? Pse po shikojmë filma në vende të tilla? Pse nuk i shikojmë në shkolla dhe në televizione publike?” pyeti ai.
“Kjo është për shkak se elita politike në Bosnje viktimizon grupet e tyre etnike dhe injoron ose mohon viktimat e të tjerëve,” tha ai.
“Ata i mbajnë ata në frikën e njëri-tjetrit që të mund t’i manipulojnë ata. Dhe vetë njerëzit ndihen më të sigurt nëse ata janë të homogjenizuar në shkallë kombëtare,” u shpreh Puhalo.
Një tjetër shembull i heroizmit të kohës së luftës i cituar në dokumentar tregoi se si rolet e njerëzve gjatë kohës së luftës ende perceptohen në mënyra të ndryshme nga njerëz të ndryshëm.
Filmi prezantoi historinë e të ndjerit Dusan Radulovic, një serb nga Prijedori, i cili sipas disa prej fqinjëve të tij kroatë, fshehu disa prej tyre në papafingon e tij në të njëjtën kohë që djali i tij vdiq duke shërbyer në vijën e frontit si ushtar serb i Bosnjës .
Megjithatë, Edin Ramulic, nga Shoqata e Viktimave të Luftës Prijedorit, “Izvor”, pohoi se disa nga fqinjët e Radulovicit e kishin akuzuar edhe atë për krime lufte.
“Ky film ka hapur një çështje të ndjeshme, por kjo çështje mbetet ende e pa hetuar në mënyrë të mjaftueshme. Janë 36 serbë nga Prijedori të cilët u shpallën kriminelë lufte nga gjykatat. Secili prej tyre kishte mesatarisht dy boshnjakë ose kroatë që i mbronin ata në gjykatë,” tha Ramulic.
Një numër njerëzish që thanë e se Radulovici u kishte shpëtuar jetën dhe që ishin të pranishëm në shfaqjen e filmit të premten, i kontestuan fort fjalët Ramulicit.
Puhalo tha se argumentet mbi historitë individuale të heroizmit nuk duhet të errësojnë thelbin më të gjerë.
“E vërteta është se këta njerëz në ato kohë ishin mjaftueshëm të aftë për të fshehur dhe shpëtuar njerëz të tjerë, ishin më të fortë se ideologjitë që mbizotëronin n ëato kohë,” tha ai.
“Ajo ishte kohë kur ishte absolutisht normale të vrisje njerëz të tjerë dhe të mbroje njerëzit e tu,” vërejti ai. “Në atë kohë, si edhe sot, ishte më e vështirë të ishe njeri i mirë sesa të ishe serb, kroat apo boshnjak i mirë,” shtoi ai.
