Progresi i Shqipërisë drejt integrimit në Bashkimin Evropian i detyrohet më pak përpjekjeve të qeverisë dhe më shumë një entuziazmi të ripërtërirë për zgjerim brenda vetë bllokut, thotë sociologu dhe analisti politik Ergys Mërtiri.
Pasi hapi “grupin” e parë të kapitujve të negociatave me BE-në në tetor 2024, Shqipëria e hapi grupin e fundit në nëntor 2025. “Shqipëria është shembulli më i mirë i fuqisë transformuese të zgjerimit”, deklaroi Komisionerja e Zgjerimit të BE-së Marta Kos kur u njoftua lajmi. “Kjo tregon se kur jep rezultate, përparon.”
Ndërsa shpejtësia është mbresëlënëse, asnjë nga grupet nuk është mbyllur ende zyrtarisht, ndaj mbetet ende një punë e madhe për t’u bërë.
Meritat, tha Mërtiri, nuk duhet t’i shkojnë qeverisë së Edi Ramës, por, në mënyrë të çuditshme, Vladimir Putinit. Pushtimi i plotë i Ukrainës nga Rusia në vitin 2022 i ka dhënë një vrull të ri përpjekjeve të BE-së për të konsoliduar pozicionin e saj në fqinjësinë e saj të afërt – në Ballkanin Perëndimor dhe, veçanërisht, në Moldavi – pas vitesh të tëra vonesash në zgjerim.
“Pas pushtimit të Ukrainës dhe situatës së re gjeopolitike të krijuar nga Rusia, zgjerimi i BE-së është rikthyer fuqishëm, aq fuqishëm saqë tani po ecën më shpejt se kapaciteti ynë për të përmbushur standardet”, tha Mërtiri në një intervistë për BIRN.
“Duke folur në mënyrë cinike, nëse ka një njeri që i meriton këto merita për këtë, më shumë se qeveria shqiptare, është Putini, kërcënimi i të cilit për rendin ndërkombëtar krijoi nevojën për zgjerimin e BE-së, gjë e cila ka krijuar një situatë të favorshme për vende si Shqipëria.”
Reforma në drejtësi “e vetmja reformë reale”
Në pushtet që nga viti 2013, Rama ka vendosur si objektiv vitin 2030 për anëtarësimin e Shqipërisë në BE – një synim që është pritur me skepticizëm të gjerë nga kritikët, të cilët thonë se vendi po bën hapa pas në demokraci dhe se ekonomikisht mbetet ende shumë prapa bllokut.
Hapja e shpejtë e kapitujve të negociatave, argumentoi Mërtiri, tregon më shumë për klimën në Bruksel sesa për gjendjen e reformave në Tiranë.
“Është e qartë se BE-ja aktualisht ka një prirje të fortë për zgjerim, më shumë sesa kjo të jetë pasojë e një përparimi të madh të Shqipërisë në përmbushjen e standardeve të kërkuara”, tha ai. “Procesi i integrimit, më shumë sesa të udhëhiqet nga zhvillimet brenda vendit, po formësohet nga situata politike me të cilën po përballet vetë BE-ja.”
“Disa vite më parë, ky proces ishte pothuajse i mbyllur dhe BE-ja tregonte mungesë vullneti për të pranuar anëtarë të rinj. Kjo bëri që procesi i integrimit të vendeve të Ballkanit Perëndimor të ngecë, duke çuar në nisma alternative integrimi rajonal, si ideja e Ballkanit të Hapur”, vijoi ai, duke iu referuar një nisme rajonale për thellimin e bashkëpunimit ekonomik, e cila u shtri vetëm në Shqipëri, Serbi dhe Maqedoninë e Veriut dhe dha rezultate të kufizuara.
Sipas Mërtirit, procesi i zgjerimit të BE-së po ecën më shpejt sesa kapaciteti i Shqipërisë për reforma.
“E vetmja reformë reale që i jep Shqipërisë merita serioze në procesin e integrimit është reforma në drejtësi”, tha ai.
E mbështetur nga Shtetet e Bashkuara dhe BE-ja, në vitin 2016 Shqipëria nën drejtimin e Ramës nisi një reformë të thellë të sistemit të drejtësisë, që përfshinte krijimin e një prokurorie të posaçme të ngarkuar me ndjekjen e rasteve të korrupsionit dhe krimit të organizuar, e njohur si SPAK, si dhe të një Gjykate të Posaçme. Qindra gjyqtarë dhe prokurorë iu nënshtruan procesit të vetingut dhe, në shumë raste, u larguan nga sistemi.
Mërtiri tha se “rezultatet fantastike” të prokurorisë kundër korrupsionit dhe të Gjykatës së Posaçme “përfaqësojnë një arritje madhore”, pavarësisht sulmeve në rritje ndaj besueshmërisë së tyre nga qeveria, opozita dhe vetë Rama, mes një sërë çështjesh të ngritura kundër disa prej aleatëve të tij më të afërt.
“Pra, nëse ka diçka që e forcon realisht çështjen tonë për avancimin e procesit të anëtarësimit… është puna e SPAK-ut, i cili, për herë të parë në Shqipëri, ka krijuar një realitet serioz në luftën kundër korrupsionit”, tha Mërtiri.
“Fatkeqësisht, SPAK-u është gjithashtu institucioni më i sulmuar sot si nga qeveria ashtu edhe nga opozita, duke u bërë objekt presioni të jashtëzakonshëm nga aktorë me ndikim.”
Në tetor 2025, BE-ja përshëndeti “disa dënime përfundimtare për akuza për korrupsion ndaj zyrtarëve të rangut të lartë”, por theksoi se korrupsioni mbetet “i përhapur në shumicën e fushave të jetës publike dhe të biznesit, përfshirë të gjitha degët e qeverisjes qendrore dhe vendore dhe institucionet, dhe vazhdon të jetë një fushë shqetësimi serioz”.
Konflikt i “simuluar”
Në maj, Partia Socialiste e Ramës fitoi një mandat të katërt radhazi, të paprecedentë, në pushtet.
Partia kryesore opozitare, Partia Demokratike, ka humbur ndjeshëm mbështetjen pas vitesh përçarjesh të brendshme dhe dështimi për t’u reformuar, megjithatë, kur humbi sërish në maj, ajo pretendoi se zgjedhjet ishin manipuluar dhe refuzoi ta pranonte rezultatin.
Seancat e parlamentit shpesh degradojnë në përplasje me tone të larta, duke mbytur çdo debat kuptimplotë mbi legjislacionin.
Por Mërtiri argumentoi se një pjesë e madhe e këtij konflikti është në fakt “i simuluar”. “Problemi i vërtetë është se palët politike janë në konflikt vetëm në dukje; në realitet, ato janë në konsensus dhe luajnë lojën e njëra-tjetrës. Në gjuhën e teoricienëve të konfliktit, kjo quhet situatë konflikti të simuluar. Palët angazhohen në një konflikt të rremë, ndërkohë që në realitet bien dakord. Kjo bëhet për të përjashtuar aktorë të tjerë nga hyrja në skenë.”
Më herët këtë vit, dy partitë kryesore të Shqipërisë – socialistët dhe demokratët – lanë mënjanë vite armiqësie publike për të rënë dakord mbi krijimin e dy komisioneve të posaçme parlamentare për të diskutuar se si të reformohen sistemi zgjedhor dhe parlamenti, gjë që, sipas kritikëve, ka gjasa të bëhet në kurriz të partive më të vogla.
Ato gjithashtu bashkuan votat për të miratuar një amnisti penale, e cila solli lirimin nga burgu të një numri zyrtarësh publikë të dënuar dhe uljen e dënimeve për të tjerë.
Problemi i kulturës politike
Me integrimin në BE vjen një akses gjithnjë e më i madh në fondet e BE-së, por Mërtiri tha se Shqipëria deri tani është treguar “e paaftë” t’i përthithë dhe menaxhojë këto fonde pa i keqpërdorur.
Në mesin e vitit 2024, për shembull, Zyra Evropiane Kundër Mashtrimit kërkoi nga Komisioni Evropian të bllokonte rreth 112 milionë euro të parashikuara për zhvillimin e bujqësisë shqiptare, duke pretenduar “keqpërdorim serioz” të 33 milionë eurove të dhëna në një program të mëparshëm. SPAK po e heton çështjen.
Mërtiri tha se, sa i përket përthithjes së fondeve të BE-së, Shqipëria shpesh performon “shumë më keq se vendet e tjera të rajonit, të cilat kanë aplikuar dhe fituar shumë më tepër projekte sesa ne”.
“Kjo vjen si rezultat i papërgjegjshmërisë politike, mungesës së interesit dhe paaftësisë së shkaktuar nga korrupsioni dhe nepotizmi, të cilat e bëjnë shtetin shqiptar më pak të aftë dhe më pak tërheqës për investimet evropiane.”
“Keqpërdorimi i fondeve dhe korrupsioni, të cilat janë shfaqur në disa raste, disa prej të cilave tani po hetohen nga Prokuroria e Posaçme, janë një tjetër faktor që ul këto investime dhe pengon procesin e anëtarësimit, në masën që ky proces ndikohet nga zhvillimet e brendshme.”
Mërtiri tha se problemet e hasura në rrugën e Shqipërisë drejt anëtarësimit tregojnë mungesë përparimi në aspektin e “kulturës politike”.
“Ne ende trashëgojmë mendësi totalitare të mbetura nga periudha komuniste dhe kultivojmë masivisht të meta që na pengojnë të ndërtojmë një shtet dhe institucione”, tha ai. “Ne nuk i besojmë ligjit, institucioneve apo së mirës publike.”
