Më 12 nëntor 1989, oficerë të Securitate-s, policisë sekrete të epokës komuniste në Rumani, bastisën apartamentin në Bukuresht të inxhinierit 39-vjeçar Constantin Geangu, një punonjës i një ndërmarrjeje shtetërore të tregtisë së jashtme.
Ai u dërgua në Drejtorinë e Hetimeve Penale të Securitate-s, ku hetuesit e njoftuan se rrezikonte deri në 15 vjet burg nën akuzën e “propagandës antisocialiste”.
Geangu akuzohej se gjatë dy viteve të mëparshme u kishte dërguar nëntë letra anonime zyrtarëve të lartë të Partisë Komuniste Rumune.
Duke përdorur një kallëp për shkronja për të fshehur identitetin e tij, ai kërkonte reforma të gjera politike dhe ekonomike, përfshirë zgjedhje të lira, një gjyqësor të pavarur dhe masa për të trajtuar mungesat kronike të ushqimeve, energjisë elektrike dhe nevojave të tjera bazë; mungesa këto që kishin përcaktuar jetën e përditshme në Rumani gjatë viteve të fundit të diktaturës së Nikolai Çauseshku.
Pas kësaj ai u mor në pyetje papushim me orë të tëra, gjatë të cilave oficerët e Securitate-s alternonin mirësjelljen e llogaritur me kanosjen e hapur, në përpjekje për ta detyruar të pranonte fajësinë.
Megjithatë, Geangu refuzoi të pranonte ndonjë shkelje, duke këmbëngulur se ai thjesht kishte përshkruar realitetin dhe kishte ushtruar të drejtën e ndërgjegjes së tij. Në një moment, drejtuesi i Qendrës Qendrore të Paraburgimit hyri në dhomën e marrjes në pyetje dhe i dha një ultimatum të prerë: “Mund të flasim në mënyrë qytetare nëse pranoni të rrëfeheni, ose jo aq qytetarisht nëse refuzoni.”
Këto fjalë tronditëse u regjistruan në video nga vetë Securitate. Regjistrimi, i ruajtur në arkivat e ish-policisë sekrete të Rumanisë, po i paraqitet publikut për herë të parë si pjesë e ekspozitës “A.REST 1989”.
Duke kombinuar dokumente arkivore me video origjinale, ekspozita rindërton mekanizmat e represionit të përdorur nga policia sekrete në muajt e fundit përpara rënies së regjimit të Çauseshkut.
Ekspozita përqendrohet në rastet e tre personave të hetuar nga Securitate, përfshirë Geangun, dhe përmban një seri regjistrimesh të mëparshme të papara nga marrjet në pyetje. Këto regjistrime ofrojnë një vështrim të rrallë mbi presionin psikologjik, kërcënimet dhe metodat shtrënguese të përdorura kundër të burgosurve politikë gjatë javëve të fundit të regjimit komunist.
“Ne donim të tregonim se si funksiononte Securitate, si zhvilloheshin hetimet, si i ndërtonin oficerët çështjet penale dhe çfarë ndodhte realisht brenda dhomave të marrjes në pyetje dhe ambienteve të ndalimit,” tha Mihai Demetriade, historian në Këshillin Kombëtar për Studimin e Arkivave të Securitate-s (CNSAS) në Rumani dhe kurator i ekspozitës. “Deri tani, dihej shumë pak për këto procedura,” shtoi ai.
Sipas Demetriade-s, materiali i zbuluar së fundmi tregon se abuzimet e Securitate-s shkonin përtej kanosjes psikologjike. “Tani kemi prova se brenda ambienteve të ndalimit përdorej dhunë. Kjo nuk kufizohej vetëm te presioni psikologjik, por përfshinte edhe torturë fizike, veçanërisht rrahje,” shtoi ai.
Vetëm rastet e konsideruara më të rënda nga regjimi komunist dërgoheshin në Qendrën Qendrore të Paraburgimit në Bukuresht.
Këtu përfshiheshin veprat penale të klasifikuara si “propagandë armiqësore kundër rendit shtetëror”, si letrat kritike të shkruara nga Geangu, shfaqja e mesazheve kundër regjimit në vende publike, shpërndarja e fletushkave ose përpjekjet për të kaluar ilegalisht kufirin. Dënimet me burg për këto vepra varionin nga pesë deri në 15 vjet.
Shumë më të zakonshme ishin të ashtuquajturat veprime “parandaluese”. Personat e dyshuar se përfshiheshin në aktivitete të konsideruara armiqësore ndaj regjimit thirreshin në selitë e Securitate-s, merreshin në pyetje dhe kërcënoheshin me masa ndëshkuese ndaj tyre dhe familjeve të tyre. Më pas ata vendoseshin nën vëzhgim dhe mbaheshin nën monitorim të vazhdueshëm.
Securitate u krijua pas marrjes së pushtetit nga komunistët në vitin 1948 për të mbrojtur regjimin e ri përmes mbikëqyrjes, represionit, censurës dhe frikësimit.
Në kulmin e saj, ajo kishte rreth 11,000 oficerë dhe mbështetej në një rrjet të gjerë informatorësh, të vlerësuar në rreth 600,000 persona, megjithëse shifrat e sakta mbeten të debatueshme.
“Një zë dhe një vend” për viktimat
Duke u rikthyer te hapësira e ekspozitës, ndikimi i saj vizual dhe emocional është i jashtëzakonshëm. Në qendër të saj qëndron një qeli burgu e rindërtuar, e pajisur me një shtrat të ngushtë, një tas metalik bosh dhe një filxhan, që evokojnë izolimin dhe privimet e përjetuara nga të ndaluarit.
Rreth qelisë, vizitorët mund të shohin ose të dëgjojnë pamje nga marrjet në pyetje, të shfaqura në monitorë të vendosur në mure. Midis ekraneve janë ekspozuar objekte nga arsenali i hetuesve, përfshirë një pajisje survejimi dhe një palë syze të përdorura për të mos lejuar që personat e ndaluar “të shihnin se ku po shkonin ose të identifikonin” persona të tjerë.
Ekspozita paraqet gjithashtu disa nga “provat” e përdorura për të ndjekur penalisht të arrestuarit, si një makinë primitive shtypi e ndërtuar nga një grup gazetarësh që u përpoqën të botonin një gazetë klandestine.
Organizatorët thonë se një nga qëllimet kryesore të ekspozitës është të shërbejë si një “pllakë përkujtimore” e vonuar për viktimat, “të cilat në këtë mënyrë fitojnë një zë dhe një vend”.
Projekti ka gjithashtu një dimension të fortë edukativ. “Ne kuptuam se kemi disa dëshmi që duhet të shihen nga sa më shumë njerëz të jetë e mundur, pikërisht sepse ndikimi i tyre vjen nga fakti se janë fakte të papërpunuara dhe të pafiltruara”, thotë Oana Demetriade, historiane në CNSAS dhe bashkëkuratore e ekspozitës, së bashku me bashkëshortin e saj.
Ekspozita ka gjithashtu një prani të fuqishme në internet dhe në rrjetet sociale, duke pasqyruar përpjekjen e saj për të arritur një audiencë sa më të gjerë dhe sa më të re.
Serban Chitu, 21 vjeç, është ndër vizitorët e rinj që këmbëngulën ta shihnin “A.REST 1989” dhe thotë se përvoja i la një përshtypje të madhe.
“Edhe pse në shkollë kam studiuar historinë e komunizmit dhe e kam diskutuar gjerësisht këtë temë me prindërit e mi, vetëm pasi e pashë këtë ekspozitë me sytë e mi e kuptova vërtet se sa poshtërues dhe brutal ishte ai regjim,” tha Chitu.
“Të shihja kushtet në të cilat mbaheshin njerëzit dhe të mësoja se si ata poshtëroheshin dhe ndëshkoheshin thjesht sepse kërkonin të drejtat e tyre më themelore, më dha një kuptim shumë më të thellë të asaj që do të thoshte realisht të jetoje nën një regjim totalitar,” shtoi Chitu.
“Kjo më bëri gjithashtu të kuptoj se sa e rëndësishme është të mbrojmë sot vlerat dhe liritë demokratike.”
Rumania po përjeton aktualisht një rritje të mbështetjes për të djathtën ekstreme, si edhe të nostalgjisë për regjimin komunist.
Një studim i vitit të kaluar zbuloi një hendek të dukshëm midis realitetit historik të sundimit komunist dhe perceptimeve aktuale të publikut, me një pjesë të konsiderueshme të rumunëve që e idealizojnë atë periudhë, pavarësisht dëshmive të shumta historike që dokumentojnë abuzimet e tij.
Gati gjysma e të anketuarve thanë se besonin se jeta ishte më e mirë para vitit 1989 sesa sot, ndërsa 66 për qind e konsideronin ish-diktatorin Çauseshku një udhëheqës të mirë, “edhe pse regjimi kreu abuzime të rënda dhe krijoi probleme të mëdha shoqërore”.
Ndoshta më befasues është fakti se të rinjtë janë ndër grupet më të prirura për të mbajtur pikëpamje të tilla. Studimi ia atribuon këtë prirje kryesisht fushatave sistematike të dezinformimit dhe manipulimit, si brenda vendit ashtu edhe nga jashtë.
