Tre ekonomistë, dy nga Instituti i Teknologjisë së Masaçusetsit dhe një nga Universiteti i Çikagos, u shpallën fitues të Çmimit Nobel në ekonomi të hënën me argumentin se puna e tyre kërkimore “na ka ndihmuar ne të kuptojmë pse disa vende janë të pasura dhe disa, të varfra,” bëri të ditur Akademia Mbretërore Suedeze e Shkencave, e cila shpërndan çmimet e financuara nga Banka Qendrore e Suedisë në përkujtim të Alfred Nobelit.
Daron Acemoglu, Simon Johnson and James Robinson, fituan çmimin pasi juria gjykoi se ata “kanë demonstruar rëndësinë e institucioneve shoqërore për mirëqenien e një vendi, Shoqëritë me standarde të ulëta të shtetit të së drejtës apo shtetit të sundimit të ligjit si dhe me institucione që zhvasin popullsinë, nuk gjenerojnë rritje ekonomike apo ndryshim për më mirë. Kërkimi i laureatëve na ndihmon ne të kuptojmë pse,” shkruhet në njoftim e shpalljes.
Kur evropianët kolonizuan pjesë të mëdha të botës, institucionet në vendet e kolonizuara ndyrshuan. Kjo në disa raste ndodhi në mënyrë dramatike por nuk ndodhi gjithkund njësoj. Në disa vende qëllimi ishte që të shfrytëzohej popullsia vendëse dhe të nxirreshin burimet e vendit për përfitim të kolonizatorëve. Në disa vende të tjera, kolonizuesit krijuan sisteme ekonomike dhe politike gjtihëpërfshirëse në përfitim afatgjata të migrantëve evropianë që u vendosën në vendet e kolonizuara.
Laureatët kanë demonstruar se një shpjegim për dallimet në mirëqenie mes vendeve qëndron te institucionet shoqërore të cilat u krijuan gjatyë kolonizimit. Në vendet ku u krijuan institucione gjithëpërfshirëse dhe që ishin të varfra kur ato u kolonizuan, me kalimin e kohës kjo rezultoi në popullsi zakonisht më me mirëqenie. Kjo është një arsye e rëndësishme se pse vendet që para kolonizimit ishin të pasura janë sot të varfra dhe anasjelltas.
Disa vende janë aktualisht në kurthin e institucioneve zhvatëse të cilar prodhojnë rritje ekonomike të ulët. Vendosja në këto vende të institucioneve gjithëpërfshirëse mund të krijojë përfitime afatgjata për të gjtihë, por institucionet zhvatëse ofrojnë përfitime afatshkurtra për njerëzit që kanë pushtetin. Për sa kohë sistemi politik garanton që institucionet të jenë zhvatëse, askush nuk beson te premtimet për reforma ekonomike. Për rrjedhojë, kjo është arsyeja se pse çfarëdolloj reforme të ndërmerret, ajo dështon.
Gjithsesi, kjo paaftësi për të bërë premtime të besueshme për ndryshim për mirë mund të shpjegojë se pse në disa raste ndodh demokracizimi. Kur ka një kërcënim për revolucion, njerëzit në pushtet përballen me një dilemë. Ata mund të pëlqejnë të mbeten në pushtet dhe të përpiqen të mbajnë popujt nën kontroll përmes premtimit të reformave ekonomike, por ka gjasa që popujt nuk do t’i besojnë. Rrjedhimisht, në instancë finale, e vetmja zgjidhje mund të jetë themelimi i demokracisë dhe transferimi i pushtetit.
“Pakësimi i dallimeve në të ardhrua mes vendeve është një nga sfidat më të mëdha të kohës sonë. Laureatët kanë demonstruar rëndësinë e institucioneve shoqërore për të arritur këtë,” deklaroi Jakob Svensson, kryetari i Komitetit për Çmimin në Shkencat Ekonomike.
