Nga Sinisa Jakov Marusic, Hamdi Firat Buyuk, Borislav Visnjic, Vuk Tesija, Fjori Sinoruka, Eleni Stamatoukou dhe Azem Kurtic
Me progres modest në luftën e tyre për një planet më të gjelbër, por me premtime të reja për të reduktuar emetimet e gazrave serrë dhe ndotjen, udhëheqësit ballkanikë u dyndën në samitin e OKB-së për klimën në Baku.
Ndërsa promovuan masa për ndryshimin e ekonomive me emetime të larta karboni në favor të burimeve të rinovueshme, gjëja më konkrete që vjen nga pjesëmarrja e tyre duket se janë njoftimet e reja të gazifikimit – të cilat organizatat e mjedisit dhe disa vende evropiane paralajmërojnë se nuk janë as një zgjidhje e rinovueshme dhe as pa karbon.
Presidenti serb Aleksandër Vuçiç tha në Baku se Serbia po fillon bisedimet me Azerbajxhanin për ndërtimin e mundshëm të përbashkët të një termocentrali me gaz 1 GË në Nish, qyteti i tretë më i madh i vendit. Ndryshe, tha ai, dy termocentrale më të vegjël, 350 MË secili, mund të ndërtohen atje.
Shkatërrimi i infrastrukturës energjetike në Ukrainë dhe Rusi, kërkesa në rritje për energji e nxitur nga rritja e inteligjencës artificiale dhe makinave elektrike, ndër të tjera, “është arsyeja pse Serbia ka nevojë për kontrata me Rusinë dhe Azerbajxhanin dhe ka nevojë për termocentrale me gaz”, tha Vuçiçi.
“Është energji e pastër”, këmbënguli ai.
Kryeministri i Shqipërisë Edi Rama tha gjithashtu se vendi i tij ka nënshkruar memorandume për bashkëpunim me kompaninë shtetërore të energjisë në Azerbajxhan SOCAR dhe me Madsar, një gjigant energjetik nga Emiratet e Bashkuara Arabe.
Memorandumi me SOCAR-in është “për zhvillimin e infrastrukturës së gazifikimit të qytetit shqiptar të Korçës”, tha ai.
Marrëveshja mes Korporatës Elektroenergjitike Shqiptare KESH dhe gjigantit energjetik të Emirateve të Bashkuara Arabe Masdar është “për krijimin e një kompanie të përbashkët publike që do të investojë në Shqipëri dhe në rajon në kuadër të Samitit Botëror të Klimës, COP 29”, shkroi Rama në Facebook më 12 nëntor.
Bosnja dhe Hercegovina, dy nga tre anëtarët e presidencës shtetërore të së cilës udhëtuan në Baku, foli gjithashtu për gazin. Në bisedimet me presidentin e Azerbajxhanit, Ilham Aliyev, anëtarja serbe e presidencës trepalëshe Zeljka Cvijanoviç dhe anëtari boshnjak dhe kryetari i presidencës Denis Beciroviç diskutuan për investimet e reja të Azerbajxhanit në Bosnje “për të cilat ka një potencial të madh”.
“Një theks i veçantë u vu në bashkëpunimin në projektet e infrastrukturës, ndërtimin e tubacioneve të gazit dhe projektet e furnizimit me gaz, si dhe projektet e investimeve në fushën e energjisë”, tha presidenca shtetërore e Bosnjës në një deklaratë për shtyp.
Presidentja e Maqedonisë së Veriut, Gordana Siljanovska-Davkova, e cila u zgjodh në fillim të këtij viti, përdori gjithashtu forumin në Baku si një mundësi për takime dypalëshe. Zyra e saj për shtyp informoi se Baku është një mundësi e rëndësishme për të tërhequr “investime të gjelbra” në vend. Megjithatë, deri më tani, publiku nuk ka dëgjuar asgjë konkrete.
Kryeministri i Maqedonisë së Veriut, Hristijan Mickoski, qëndroi në Shkup. Javën e kaluar, i përballur me një rritje tjetër të ndotjes së ajrit për shkak të fillimit të sezonit të ngrohjes dimërore, ai tha se qeveria e tij synonte të ndërtonte tre deri në katër termocentrale me gaz që do të prodhonin energji elektrike dhe ngrohje për të luftuar përdorimin e gjerë të lëndëve djegëse fosile në ngrohje . Ai tha se do të kërkojnë partnerë privatë për këtë.
Gazi është “thëngjilli i ri”
Ndërsa projektet e gazit marrin qendrën e vëmendjes, duke lënë mënjanë energjinë diellore, termike ose atë të erës, organizatat e mjedisit dhe disa vende evropiane paralajmërojnë se gazi greenëashing është saktësisht e kundërta e një zgjidhjeje për ndryshimet klimatike.
Rrjeti CEE Bankëatch me bazë në Pragë ka thënë se “gazi fosil është thëngjilli i ri” dhe se “ndonëse shpesh etiketohet si ‘natyral’, gazi fosil është një nxitës kryesor i krizës klimatike”.
“Gazi fosil çliron nivele të rrezikshme emetimesh gazrash serrë – jo vetëm për shkak të emetimeve të CO2 gjatë djegies, por edhe për shkak të emetimeve të metanit që ndodhin në zinxhirin e furnizimit, nga nxjerrja në shpërndarje. Këto emetime janë shumë të paraportuara dhe ende nuk janë adresuar nga rregullatorët dhe industria”, paralajmëroi ai.
“Investimi tani në gazin fosil do të ishte gozhda në arkivolin e ndryshimeve klimatike. Investime të tilla do të vononin transformimin e pashmangshëm të energjisë, duke e bërë atë edhe më të kushtueshme dhe më të rëndë në dekadat e ardhshme. Zgjidhje të tjera që janë ekonomikisht dhe teknologjikisht të realizueshme tashmë ekzistojnë dhe mund të zbatohen.”
Komisioni Evropian, megjithatë, thotë se termocentralet me gaz mund të konsiderohen gjenerues të energjisë së gjelbër.
Por kur BE-ja në 2021 bëri publike udhëzimet teknike që e lejonin këtë, disa vende kundërshtuan.
Ndërsa Franca dhe disa vende të Evropës Lindore dhe Qendrore i mbështetën rregullat si realiste dhe praktike, Spanja, Luksemburgu dhe Danimarka e kritikuan masën, duke këmbëngulur se kjo do të zvogëlonte investimin në burimet e vërteta të rinovueshme.
Në vitin 2022, Austria kërcënoi të padiste Komisionin për greenëashing të gazit dhe energjisë bërthamore. Ajo këmbënguli në faktin se klasifikimi i gazit natyror si i qëndrueshëm do të shkelte detyrimin ligjor të BE-së për të reduktuar emetimet e gazrave serrë me 55 për qind deri në vitin 2030 krahasuar me nivelet e vitit 1990.
Projekti Climate Reality, i themeluar nga ish-zv/presidenti i SHBA-së Al Gore, ka pohuar se “gazi natyror është një urë drejt askundit” dhe hedh poshtë argumentin se gazi natyror është një “karburant urë” që do të mundësonte një tranzicion më të qetë.
“Kur njerëzit e mbështesin këtë argument, ata (kryesisht) i referohen një gjëje në veçanti që është me të vërtetë e vërtetë për gazin natyror: një termocentral i ri, efikas me gaz natyror lëshon rreth 50 për qind më pak dioksid karboni (CO2) gjatë djegies kur krahasohet me një termocentral tipik me bazë qymyri, sipas National Energy Technology Laboratory (NETL)”, tha ai.
“Por le të përfshihemi gjithashtu në disa biseda reale… 50 për qind më pak CO2 gjithashtu nuk është zero CO2 dhe CO2 nuk është i vetmi emetim i dëmshëm i gjeneruar nga zhvillimi i gazit natyror”, shtoi ai.
Arritje për veten e tyre
Disa liderë ballkanikë dhanë përshtypjen se qëllimi kryesor i samitit ishte më shumë të arrinin diçka për vete dhe më pak të trajtonte një emergjencë globale.
“Greqia është një pioniere në tranzicionin energjetik. Emetimet tona janë ulur me 45 për qind në krahasim me 2005, ndërsa pjesëmarrja e linjitit, që mbulonte më shumë se 50 për qind të prodhimit tonë të energjisë elektrike, tani është reduktuar në vetëm 6 për qind”, tha në Baku kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis. Ai gjithashtu reklamoi gazin.
Në një event paralel, të titulluar “Korridori Vertikal: Linja e Re e Energjisë e Evropës”, Mitsotakis tha se infrastruktura e gazit natyror të lëngshëm LNG dhe korridori vertikal i Greqisë kishin ndihmuar në mbrojtjen e furnizimit me gaz në rajonin më të gjerë pasi Rusia uli furnizimin për shkak të luftës në Ukrainë. Ai shtoi se edhe Ukraina mund të shërbehet përmes këtij korridori.
Presidenti i Malit të Zi, Jakov Milatoviç, vlerësoi krijimin e një Fondi për Zhvillim të Qëndrueshëm që vendi i tij ka krijuar.
“Ne kemi hedhur një hap para në fushën e platformave inovative për financimin e politikave të gjelbra”, tha ai, duke shtuar se buxhetet e ardhshme vjetore do të tregojnë se sa i përkushtuar është vendi i tij ndaj qëndrueshmërisë dhe politikave mjedisore.
“Si president, kam dhënë një shembull personal dhe do të dëshiroja që të gjithë vendimmarrësit e tjerë ta marrin shumë seriozisht këtë pjesë të zhvillimit shoqëror”, përfundoi ai.
Kryeministri kroat Andrej Plenkoviç i kujtoi audiencës së tij në Baku se Kroacia është e teta nga 193 vende të OKB-së në përmbushjen e Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm. “Konceptualisht, ne po përshtatemi për të vazhduar rritjen, pa rrezikuar mjedisin tonë dhe pa shtuar ndryshimet klimatike”, tha ai.
Në një takim javën e kaluar me presidentin e Kazakistanit, Kassym-Jomart Tokayev, Plenkoviç vlerësoi gjithashtu ambicien e Kazakistanit për të investuar në energjinë bërthamore, pavarësisht rezervave të mëdha të gazit, naftës dhe qymyrit.
Presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan ndërkohë në Baku dënoi Izraelin për krijimin e asaj që ai e quajti jo vetëm një humanitare, por edhe një “katastrofë mjedisore” në Gazë. Ai gjithashtu njoftoi kandidaturën e Turqisë për të pritur Konferencën e OKB-së për Ndryshimet Klimatike 2026, COP31.
Gjatë COP29, Turqia hapi një pavijon të madh për të prezantuar projektin e saj me zero mbetje, duke shpallur një objektiv ambicioz për një normë riciklimi prej 60 për qind për të gjitha mbetjet e riciklueshme deri në vitin 2035.
Kosova, banorët e së cilës – së bashku me pjesën tjetër të Ballkanit – thithin ajrin më të ndotur në Evropë, nuk ishte e përfaqësuar në Baku.
Moment kthjelltësie i Edi Ramës
Pasi vëzhgoi liderët e tjerë botërorë që bënin deklarata madhështore në ekranet pa zë në vendin e samitit, kryeministri shqiptar Edi Rama duket se pati një moment kthjelltësie, raportoi të mërkurën Guardian në Mbretërinë e Bashkuar.
“Njerëzit atje (në ambientet e COP 29) hanë, pinë, takohen dhe bëjnë fotografi së bashku – ndërsa në sfond ka vazhdimisht imazhe pa zë të liderëve”, citohet të ketë thënë Rama.
“Për mua, kjo më ngjan saktësisht si ajo që ndodh në botën reale çdo ditë. Jeta vazhdon, me zakonet e saj të vjetra, dhe fjalimet tona – plot fjalë të mira për luftimin e ndryshimeve klimatike – nuk ndryshojnë asgjë”, vuri në dukje ai.
Duke reaguar ndaj të dhënave të fundit të OKB-së, që tregojnë se emetimet e karbonit janë rritur që nga COP-ja e fundit, Rama pyeti: “Ç’do të thotë kjo për të ardhmen e botës nëse ndotësit më të mëdhenj vazhdojnë si zakonisht?”
“Çfarë do të bëjmë ne në këtë mbledhje, nëse nuk ka vullnet të përbashkët politik në horizont për të shkuar përtej fjalëve dhe për t’u bashkuar për veprime kuptimplota?”
