Kur Kardinali Jorge Mario Bergoglio u zgjodh Papë në vitin 2013, shumë liberalë kishin pritshmëri të larta. A do të lejoheshin priftërinjtë të martoheshin? Apo, edhe më radikale akoma, ndoshta ai do të hapte një rrugë që gratë që të shuguroheshin? Madje, pati disa aludime se ai mund të njihte bashkimet e të njëjtit seks.
Duke pasur parasysh shumë studime që tregojnë se shumica e katolikëve përdorin ose prezervativë ose kontraceptivë oral, ishte e arsyeshme të shpresohej që një papë i ri, më progresiv, do të modifikonte mësimet e kishës mbi planifikimin familjar. Një reformë e tillë mund të kishte ndodhur 60 vjet më parë, nëse Papa Gjon XXIII do të kishte jetuar mjaftueshëm gjatë për të marrë raportin e Komisionit Papnor për Kontrollin e Lindjeve që ai kishte krijuar.
Të gjitha këto pritshmëri përfunduan në zhgënjim.
Midis mbështetësve të kafshëve, emri i zgjedhur nga Bergolio ngjalli pritshmëri ndryshe: Françesku, një referencë e dukshme për Françeskun e Asizit, shenjtin mbrojtës të kafshëve. Nuk kaloi shumë kohë para se Neë York Times të botonte artikullin me titull: “Qentë në Parajsë? Papa Françesku i lë hapur portat e Parajsës”.
Ky do të kishte qenë me të vërtetë një ndryshim revolucionar, sepse Kisha ka mësuar prej kohësh se vetëm njerëzit kanë shpirt të pavdekshëm. Teologët konservatorë shpejt theksuan se doktrinat e kishës nuk modifikohen nga vërejtjet sipërfaqësore të një pape.
Megjithatë, një enciklikë papnore është tjetër gjë. Pa ndryshuar drejtpërdrejt doktrinat kryesore të kishës, ajo mund të ofrojë udhëzime autoritare se si duhen interpretuar ato. Ky është qëllimi i enciklikës së Françeskut Laudato Si’ (“Lavdi Ty të qoftë”), e cila merret me mjedisin jo-njerëzor dhe është një nga arritjet e tij më të rëndësishme. Titulli vjen nga “Kantika e Krijesave”, një këngë e kompozuar nga Françesku i Asizit rreth vitit 1224.
Për të parë se sa e rëndësishme është enciklika, fillimisht duhet t’i kujtojmë vetes dominimin e gjatë, në mendimin katolik romak, të Thoma Akuinit, i cili lindi rreth vitit kur Françesku i Asizit kompozoi “Kantika e Krijesave”. Akuini ishte teologu i krishterë më me ndikim i periudhës para Reformimit, dhe filozofia e tij, Thomizmi, ishte deri vonë filozofia gjysmëzyrtare e Kishës Katolike Romake.
Ja çfarë thotë Akuini për kafshët: “Nuk ka rëndësi se si sillet njeriu me kafshët, sepse Perëndia ia ka nënshtruar të gjitha gjërat pushtetit të njeriut dhe është në këtë kuptim që Apostulli thotë se Perëndia nuk interesohet për qetë, sepse Perëndia nuk e pyet njeriun se çfarë bën ai me qetë, apo kafshë të tjera.”
Këtu “Apostull” i referohet Palit të Tarsit dhe interpretimit të Palit të ligjit të lashtë hebraik rreth Sabatit si një ditë pushimi, jo vetëm për njerëzit, por edhe për qetë. “A kujdeset Perëndia për qetë?” pyeti Pali (1 Korintasve 9:9). Përgjigja e tij ishte jo: ligji ishte menduar “vetëm për ne”.
Pikëpamjet e Palit dhe të Akuinit përfaqësojnë një interpretim të ashpër të vargut “sundim” në Zanafillë: “Dhe Perëndia tha: ‘ Ta bëjmë njeriun sipas shëmbëlltyrës sonë dhe në ngjasim me ne, dhe të ushtrojë sundimin e tij mbi peshqit e detit, mbi zogjtë e qiellit, mbi kafshët e mbi gjithë tokën, mbi rrëshqanorët që zvarriten mbi dhe”. (Zanafilla 1:26-28)
Për Akuinin dhe pasuesit e tij, ky sundim është absolut: njerëzit mund të bëjnë çfarë të duan me kafshët dhe, pavarësisht se sa i dëmtojnë kafshët ose sa mizorisht i përdorin ato, Perëndia nuk do t’i gjykojë për këtë. Megjithatë, kohët e fundit, katolikët më miqësorë ndaj kafshëve kanë argumentuar se kjo nuk është mënyra e saktë për ta kuptuar vargun. Në vend të kësaj, ata argumentojnë se Perëndia ia besoi krijimin e tij – kafshët dhe vetë natyrën – kujdesit tonë, ashtu si pronarët e tokave mund t’i besojnë një administratori për t’u kujdesur për pronën e tyre dhe të gjitha krijesat në të.
Në Laudato Si’, Françesku trajton këtë debat: “Edhe pse është e vërtetë që ne të krishterët ndonjëherë i kemi interpretuar gabimisht Shkrimet e Shenjta, në ditët e sotme duhet ta hedhim poshtë me forcë idenë se krijimi ynë sipas shëmbëlltyrës së Perëndisë dhe dhënia e sundimit mbi tokën justifikon dominimin absolut mbi krijesat e tjera.”
Papa, madje, e hedh poshtë shprehimisht pikëpamjen e Palit: “Pushimi në ditën e shtatë”, thotë ai, “nuk është menduar vetëm për qeniet njerëzore, por edhe që demi dhe gomari juaj të pushojnë.” Për t’u siguruar që thelbi të mos humbasë, Françesku shton: “Është e qartë se Bibla nuk ka vend për një antropocentrizëm tiranik të pakujdesshëm për krijesat e tjera.”
Duke hedhur poshtë pikëpamjen mbizotëruese për kafshët të mbajtur nga mendimtarët kryesorë në Kishën Katolike Romake për pjesën më të madhe të ekzistencës së saj, Françesku bëri diçka të rëndësishme dhe të denjë për Françeskun e Asizit.
E megjithatë, këtu, si në fusha të tjera ku liberalët shpresonin për ndryshime më praktike, shohim një njeri me qëllime të mira që shpesh thoshte gjërat e duhura, por dështoi të përdorte pozicionin e tij për të çuar përpara reformat e nevojshme. Për shembull, Laudato Si’ pohon se ne duhet të “respektojmë mirësinë e veçantë të çdo krijese, për të shmangur çdo përdorim të çrregullt të gjërave”. Përdorimi më i “çrregullt” i qenieve të gjalla sot është bujqësia industriale, e cila aktualisht rrit dhe vret më shumë se 200 miliardë kafshë çdo vit, duke i trajtuar ato tërësisht si mallra, duke i ngjeshur ose duke i mbyllur në kafaze ose stalla të vogla. Është një ndërmarrje e përqendruar vetëm në tregtimin e produkteve shtazore sa më lirë të jetë e mundur, pa marrë parasysh sigurimin e një niveli minimal mirëqenieje.
Çfarë do të kishte ndodhur nëse Papa Françesku do t’i kishte nxitur ithtarët e Kishës të mos ishin bashkëfajtor në këtë përdorim të çrregullt të kafshëve dhe të shmangnin, sa herë që të ishte e mundur, produktet e bujqësisë industriale? Kjo është e vështirë të thuhet. Ndoshta atëherë Laudato Si’ do të kishte bërë vërtet një ndryshim.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Francis on Animals
