Në një moment kritik gjeopolitik, Bashkimi Evropian e gjen veten duke lundruar nëpër kriza në shumë fronte.
Në Ukrainë, ndikimi i tij mbetet dytësor ndaj atij të SHBA-së dhe Rusisë; tensionet me Kinën janë përshkallëzuar në një luftë të plotë tregtare; dhe paqëndrueshmëria e ripërtërirë në Lindjen e Mesme vazhdon ta lërë mënjanë BE-në si një aktor serioz politik.
Ndërsa dinamika e fuqisë globale ndryshon, presioni po rritet mbi Brukselin për të përcaktuar rolin e tij gjeopolitik – veçanërisht në vendet afër tij, ku axhenda e tij e zgjerimit po vihet në provë.
Mes këtyre krizave të mbivendosura, një proces që shpesh trajtohet si periferik ende i ofron BE-së një shans të rrallë për të udhëhequr: dialogu midis Kosovës dhe Serbisë. Ai mbetet një nga arenat e pakta diplomatike ku Brukseli ruan një rol dhe ndikim parësor. Suksesi ose dështimi i tij do të tregojë rëndësinë e BE-së – ose mungesën e kësaj rëndësie – si një aktor strategjik në Evropë. Për të kuptuar rreziqet e përfshira, duhet ta shohim dialogun si pjesë të politikës më të gjerë të zgjerimit, një shtyllë qendrore e strategjisë së jashtme dhe të sigurisë së BE-së, veçanërisht në kontekstin e pushtimit të plotë të Ukrainës nga Rusia.
Ndërsa rrugët e Ukrainës dhe Moldavisë drejt BE-së janë përshpejtuar nën udhëheqjen e Komisionit Evropian nga Ursula von der Leyen, Ballkani Perëndimor është munduar të ruajë një rëndësi strategjike.
Si Përfaqësuese e Lartë për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë, angazhimi politik i Kaja Kallas në Ballkanin Perëndimor mund të shënojë një pikë kthese.
Udhëtimi i saj në Serbi dhe në Kosovë këtë javë është një mundësi për të ringjallur një proces kryesisht të bllokuar që nga viti 2020, me përparime thjesht sporadike të ndërprera nga tensionet në rritje dhe krizat e përsëritura.
Por nëse nuk ka një ndryshim serioz në mënyrën se si Brukseli dhe shtetet anëtare të BE-së i qasen procesit, vizita rrezikon të shndërrohet në një tjetër gjest simbolik. BE-ja s’duhet të fshihet më pas rolit të ndërmjetësuesit pasiv. Ky është momenti për të pohuar lidershipin politik me qëllim dhe vendosmëri.
Çdo gjë më pak thjesht do të thellojë ciklin e amullisë që ka karakterizuar dialogun. Brukseli duhet ta dijë këtë tashmë. Ai ka pasur kohë të mjaftueshme për të mësuar nga procesi i vet.
Koha për ta marrë seriozisht dialogun
Vizita e Kallas këtë javë vjen pas dy raundesh roli ndërmjetësues nga Përfaqësuesi Special i BE-së Peter Sorensen, i cili ka shkelur në një terren të brishtë dhe të paqëndrueshëm.
Besimi midis Prishtinës dhe Beogradit është në minimumin e tij historik. Mjedisi politik mbetet i tensionuar, duke treguar qartë një mungesë mjedisi politik në të dy vendet për t’u angazhuar në proces.
Por brishtësia e procesit thjesht e bën atë më urgjent. Të supozojmë se Brukseli nuk arrin të rivitalizojë dialogun Kosovë-Serbi. Në këtë rast, kjo jo vetëm që do të minojë besueshmërinë e tij si një aktor diplomatik, por gjithashtu do të hedhë dyshime mbi legjitimitetin e tij si një ndërmjetës dhe partner serioz.
Në sipërfaqe, dialogu mund të duket shumë periferik për të shërbyer si një provë strategjike në kontekstin gjeopolitik të sotëm. Megjithatë, në një epokë fragmentimi të brendshëm dhe kërcënimesh të jashtme, suksesi do të ishte një fitore e rëndësishme politike që Brukseli mund ta pretendojë.
Kjo nuk është thjesht një mosmarrëveshje dypalëshe. Është një provë e aftësisë së BE-së për të vepruar strategjikisht dhe për të udhëhequr diplomatikisht.
Rreziqet për Kallas janë të larta. Ajo po hyn në një peizazh të përçarë ku politika e jashtme e BE-së shpesh bie viktimë e rivaliteteve brenda shteteve anëtare dhe mandateve të cekëta institucionale. Megjithatë, përvoja dhe besueshmëria e saj politike ofrojnë një mundësi të rrallë për të ripërkufizuar qasjen e BE-së, nëse ajo zgjedh ta shfrytëzojë atë dhe të dalë nga hija e Von Der Leyen në politikën e jashtme.
Me Sorensen që ofron bazat teknike dhe Kallas që ofron ndikimin politik, BE-ja ka një ndarje të realizueshme të punës për të rivitalizuar procesin. Por dritarja e mundësive është e ngushtë. Një tjetër trazirë në veri të Kosovës thjesht do të rriste mbështetjen te NATO-ja dhe do ta përforconte edhe më shumë sigurinë e dialogut. BE-ja duhet të veprojë para se kriza të përshkallëzohet.
Mësimet e nxjerra nga terreni janë të rëndësishme. Zërat lokalë si në Kosovë ashtu edhe në Serbi kanë kohë që jehojnë në Bruksel, duke bërë thirrje për një zhvendosje nga politika e drejtuar nga elita dhe drejt proceseve gjithëpërfshirëse që angazhojnë shoqërinë civile dhe aktorë të besueshëm lokalë. Por edhe partneritetet më të mira lokale nuk mund ta zëvendësojnë një lidership të fortë politik nga ana e Brukselit dhe kryeqyteteve.
Kjo nuk mund të jetë më një ushtrim teknokratik me shumë kuti. Kërkon vendosmëri politike dhe investime afatgjata, dhe ka disa hapa që janë sugjeruar në të kaluarën, por që nuk u materializuan, të cilët mund ta ndihmojnë Kallas të përballojë këtë përpjekje.
Veproni dhe mos u besoni autokratëve
Lëvizja e parë e Kallas duhet të jetë transformimi i qëndrimit të BE-së nga një ndërmjetësues neutral në një aktor strategjik të angazhuar. Kjo do të thotë të vihet në rrezik kapitali i vërtetë politik, të vendosen objektiva konkrete dhe të kufizuara në kohë, dhe të shkohet përtej inkrementalizmit të paqartë që nuk ka çuar askund. Ky dialog duhet të bëhet një përparësi politike e nivelit të lartë dhe të njihet si i tillë nga BE-ja.
Blloku ka më shumë ndikim sesa shpesh pranon. Dhe tani, ai përballet me një peizazh më të favorshëm: Ballkani Perëndimor ka rënë poshtë në listën e përparësive gjeopolitike, ndërsa vëmendja zhvendoset në Detin e Zi, ku Kina, SHBA-ja, Rusia dhe madje edhe Turqia janë të angazhuara në një garë më intensive për pushtet. Kjo rënie e rëndësisë rajonale krijon një mundësi për BE-në që të udhëheqë më me vendosmëri në oborrin e saj, nëse guxon të veprojë. Rëndësia gjeopolitike në rënie e rajonit ka dobësuar gjithashtu një kartë kyçe që liderët lokalë e kanë luajtur prej kohësh, duke përdorur paqëndrueshmërinë për të përftuar lëshime politike nga Brukseli ose për ta kthyer dialogun në një teatër nacionalist. Basti i presidentit serb Aleksandër Vuçiç se administrata Trump dhe Rusia do t’i jepnin përparësi Ballkanit Perëndimor dështoi. Me vëmendjen globale gjetkë, Brukseli tani ka mundësinë të ndërhyjë dhe të marrë drejtimin.
Por për ta bërë këtë, duhet të braktisë qasjen e “stabilitokracisë”, ku thjesht shmangia e konfliktit barazohet me suksesin.
BE-ja nuk duhet të menaxhojë më tensionet dhe të fillojë ta zotërojë procesin politikisht, jo vetëm proceduralisht.
Dialogu Kosovë-Serbi, megjithëse kompleks, mbetet i menaxhueshëm, veçanërisht kur krahasohet me sfidat shumë më të paqëndrueshme të sigurisë në Ukrainë ose Detin e Zi.
Me qartësi, koordinim dhe vullnet politik, BE-ja mund të shënojë një fitore të rëndësishme diplomatike. Por kjo kërkon që të hiqet dorë nga strategjia me impakt të ulët e së kaluarës dhe të përqafojë rrezikun strategjik.
Përdorni levat e zgjerimit, tregoni lidership
Zgjerimi mbetet leva më e fortë e BE-së. Ka ardhur momenti që dialogu të bashkohet me axhendën e zgjerimit dhe të punohet më strategjikisht me kryeqytetet e BE-së. Kjo mund ta shndërrojë dialogun nga një proces në ngërçnë një nxitës të vërtetë të reformës dhe harmonizimit.
Por kjo kërkon adresimin e disa të vërtetave të pakëndshme, duke filluar me trajtimin asimetrik të Kosovës nga ana e BE-së, gjë e cila ka gërryer rëndë besueshmërinë.
Një nga mesazhet më të qarta të Kallas gjatë vizitës së saj duhet të jetë se mbajtja e Kosovës nën masa ndëshkuese minon vetë qasjen që BE-ja pretendon se mbështet. Një plan veprimi për heqjen e këtyre masave, i mbështetur nga koordinimi me shtetet anëtare, është thelbësor për avancimin e procesit.
Kallas duhet ta shtyjë BE-në të miratojë një tabelë vlerësimi më të integruar ku progresi i dialogut ndikon në raportet e pranimit, ndarjet e fondeve dhe standardet e integrimit. Qëllimi nuk është vetëm dialogu për hir të tij, por evropianizimi konkret i lidhur me shpërblime të dukshme.
Kallas do të përballet me erëra të forta. Disa shtete anëtare ende nuk e njohin Kosovën dhe janë të kujdesshme ndaj veprimeve që mund të perceptohen si legjitimim i saj. Megjithatë, qëllimi nuk është njohja, por ka të bëjë me zhbllokimin e konsensusit për ta bërë këtë proces të funksionojë. Pa këtë, BE-ja mbetet peng i paralizës.
Dështimi i vërtetë këtu nuk ka qenë vetëm lojërat nacionaliste të elitave lokale; ka qenë angazhimi i dobët politik i vetë BE-së që kur mori përsipër dialogun në vitin 2011. Tani, Kallas duhet të përdorë pozicionin e saj me shtetet anëtare për të injektuar një vullnet politik më të fortë dhe më të bashkuar në proces.
Pamja rajonale është gjithashtu e ndërlikuar. Zgjedhjet, paqëndrueshmëria dhe nacionalizmi mund të pengojnë progresin. Megjithatë, duke zgjeruar përfshirjen e shoqërisë civile, grupet e opozitës dhe aktorët rajonalë dhe duke ofruar përfitime të prekshme në faza, BE-ja mund të rindërtojë besueshmërinë e saj dhe të rifitojë vrullin.
Dialogu Kosovë-Serbi është më shumë sesa një proces teknik. Ai teston nëse BE-ja ende ka kapacitetin dhe guximin për të formësuar lagjen e saj. Nëse nuk arrin të japë rezultate këtu, çfarë shprese ka për t’u përballur me kriza më komplekse gjeopolitike?
Për Kallas, ky është momenti i një mundësie të rrallë. Duke e rreshtuar diplomacinë me zgjerimin, duke investuar kapital politik dhe duke u riangazhuar me kryeqytetet e BE-së dhe palët e interesuara rajonale, ajo mund ta ndryshojë qëndrimin e BE-së nga një ndërmjetësues pasiv në udhëheqës strategjik.
Në një epokë ku Brukseli rrezikon të bjerë në një mungesë rëndësie gjeopolitike, një përparim në Ballkanin Perëndimor mund t’i tregojë si botës ashtu edhe vetes se BE-ja ende ka atë që duhet për të udhëhequr.
Donika Emini është anëtare e Grupit Këshillimor të Politikave për Ballkanin në Evropë (BiEPAG).
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autores dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
