Më 9 gusht, policia shqiptare rrethoi godinën e Focus Media Group, ku ndodhen News24, BalkanWeb, Panorama, Gazeta Shqiptare dhe media të tjera të lidhura, ndërpreu energjinë elektrike dhe pengoi stafin të hynte brenda, sipas gazetarëve.
News24 iu ndërpre sinjali në orën 07:36 të mëngjesit. Transmetimi i kufizuar rifilloi në YouTube, por transmetimi televiziv mbetet i pezulluar. Autoritetet shqiptare ende nuk kanë shpjeguar bazën ligjore të veprimit të policisë apo hapat e ardhshëm.
Si zyrtarët, ashtu edhe Focus Media Group thonë se mosmarrëveshja lidhet me një çështje pronësie dhe transferimin e pjesëve të kompleksit në një kompani shtetërore – por me Ministrinë e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit dhe Focus Media Group që fajësojnë njëra-tjetrën për kontratat e qirasë dhe procedurat gjyqësore.
Asnjë nga këto nuk trajton çështje të menjëhershme që janë thelbësore për sundimin e ligjit dhe interesin publik. Asnjë urdhër gjykate i zbatueshëm ose akt zbatimi nuk është bërë publik për të justifikuar një kordon para agimit, një ndërprerje të energjisë elektrike dhe mbylljen e televizionit më të madh informativ në vend. E gjithë kjo ngre shqetësime legjitime se pushteti institucional mund të jetë ushtruar në mënyrë arbitrare, duke anashkaluar procesin e rregullt ligjor.
Diskursi publik mbi këtë rast është i ndarë në mënyrë të theksuar: njëra palë e paraqet atë si një sulm të hapur ndaj lirisë së medias; tjetra pretendon se është thjesht zbatim i një vendimi për pronën, pasi “askush nuk është mbi ligjin”. Të dyja e anashkalojnë procesin e rregullt ligjor, një shtyllë themelore e demokracisë dhe sundimit të ligjit.
Rrjeti SafeJournalists në Shqipëri ka ngritur në mënyrë të qartë çështjen e mungesës së procesit të rregullt ligjor, duke theksuar mangësitë në ligjshmëri, transparencë dhe proporcionalitet, si dhe shkeljet e lirive të medias, pa mbikëqyrje të pavarur dhe pa gjurmë të qarta dokumentesh.
Praktika evropiane e të drejtave të njeriut kërkon që çdo ndërhyrje shtetërore në media duhet të ketë një bazë të qartë ligjore, të ndjekë një qëllim legjitim dhe të jetë e nevojshme dhe proporcionale, duke përdorur mjetet më pak kufizuese. Në vend, zyrtarët duhet të paraqesin urdhrin, të përcaktojnë fushëveprimin dhe afatet e tij, të veprojnë ngushtësisht dhe të garantojnë akses të sigurt për gazetarët dhe stafin teknik, si dhe mbrojtjen e pajisjeve dhe të dhënave.
Më pas, shteti duhet të publikojë si arsyet ashtu edhe mekanizmat e tij të apelimit dhe të përcaktojë një plan të kufizuar kohor për të rikthyer operacionet, me mbikëqyrje të pavarur në vend. Nga të gjitha informacionet e disponueshme, një proces i tillë i rregullt mungon në këtë rast.
Në vend të kësaj, pjesa më e madhe e debatit është zhvendosur në personalitete: pronari kundër Kryeministrit, ish-aleatët e shndërruar në kundërshtarë. Vëmendja është zhvendosur nga procedurat te motivet, historitë e prapaskenat dhe gjykimet mbi karakterin.
Në këtë klimë, ligji fillon të duket opsional, zbatimi lexohet si një lojë pushteti dhe ngjarjet gjykohen nga besnikëria në vend të provave.
Ndërsa një mosmarrëveshje pronësie mund të ekzistojë, interesi publik dhe sundimi i ligjit kërkojnë zbatim legjitim që garanton vazhdimësi, akses të kufizuar në kohë dhe masa të udhëhequra nga rregullatorët. Me një shumicë dominuese parlamentare, procesi i rregullt ligjor dhe masat mbrojtëse mbeten të vetmet mbrojtje për demokracinë dhe sundimin e ligjit në Shqipëri. Kur ato anashkalohen, sundimi i shumicës rrezikon të rrëshqasë në sundim arbitrar dhe të drejtat bëhen diskrecionare.
Nuk mjafton solidariteti i kushtëzuar
Ka pasur akte të mirëpritura solidariteti, me gazetarë që flasin hapur dhe qytetarë që shprehin mbështetje. Megjithatë, pjesa më e madhe e këtij solidariteti është solidaritet i kushtëzuar, ku linja e kaluar editoriale e një kanali ose lidhjet e një pronari trajtohen si kriter për të vendosur nëse ai/ata “meriton” mbrojtje.
Por ky nuk është një provë karakteri, por një provë rregullash. Liria e shprehjes dhe liria e medias janë universale dhe ekzistojnë për të mbrojtur të drejtën e publikut për të ditur dhe për të garantuar që gazetarët të mund të punojnë lirisht, pavarësisht se kush e zotëron redaksinë.
Kur mbrojtja varet nga afiniteti ose pakënaqësitë e së kaluarës, ne normalizojmë një standard selektiv që mund të kthehet kundër çdo zëri nesër. Solidariteti duhet të mbështetet në parime dhe proces të rregullt ligjor, jo në personalitete.
Ky zhvillim zhvillohet në një peizazh mediatik tashmë të tendosur nga përmbajtja e gatshme e prodhuar nga qeveria dhe partia që shpesh zëvendëson raportimin origjinal; ku qasja në informacionin publik është e pabarabartë, presioni politik dhe komercial mbi redaksinë është i vazhdueshëm, kushtet e punës janë të pasigurta dhe modelet e biznesit janë të brishta; ku siguria e gazetarëve si online ashtu edhe offline është në rrezik.
Në këtë mjedis, një ndërhyrje e fuqishme si kjo dërgon një sinjal të jashtëzakonshëm për të gjitha mediat. Më 9 gusht, mbulimi i drejtpërdrejtë i ngjarjeve erdhi vetëm nga një transmetues. Shumica e tyre e kufizuan historinë në postime të shkurtra në internet dhe e mbajtën atë jashtë lajmeve televizive.
Nuk ka gjasa që kjo të ketë qenë një mbikëqyrje editoriale. Ishte një llogaritje rreziku. – mbulimi është ngushtuar jo për shkak të mungesës së interesit publik, por sepse transmetimi i tij duket shumë i kushtueshëm. Është shfaqur një refleks “nuk është redaksia ime”, me mediat që tërhiqen për të shmangur ekspozimin – derisa kjo praktikë të kthehet në precedent dhe ndërhyrja e radhës të rrezikojë të arrijë në studion e tyre.
Veprimi arbitrar vjen me një çmim të lartë
Ata për të cilët flitet më pak – por që preken më drejtpërdrejt – janë gazetarët dhe punonjësit e medias, rreth 230 persona, të cilëve u është bërë e pasigurt brenda natës qasja në vendin e punës, pajisjet dhe pagat, me shumë prej tyre që tashmë përballen me vonesa pagash dhe kontributesh të papaguara.
Në këto rrethana, Focus Media Group duhet të prioritizojë mbrojtjen e stafit të saj dhe të sigurojë që ky zhvillim të mos e pengojë përmbushjen e detyrimeve. Grupi ka përgjegjësinë të ofrojë një mjedis të përshtatshëm për stafin: paga dhe kontribute të rregullta, qasje të sigurt në mjete dhe arkiva, plane të qarta emergjence dhe ambiente alternative, komunikim transparent dhe mbrojtje nga presioni ose hakmarrja. Është e rëndësishme që stafi dhe kushtet e tyre të mos përdoren si mjet presioni në një mosmarrëveshje me shtetin ose si mburojë në mesazhet publike.
Në të njëjtën kohë, shteti duhet të garantojë që çdo masë ligjore të zbatohet në mënyra që ruajnë vazhdimësinë e punës gazetareske. Autoritetet kanë detyrimin të veprojnë brenda të drejtave të gazetarëve dhe punonjësve të medias, duke përdorur veprime të kufizuara në mënyrë të ngushtë, mjetet më pak kufizuese, akses të sigurt dhe një plan të besueshëm për të rikthyer operacionet.
Kur procesi i rregullt ligjor dështon, koston nuk e mbajnë vetëm punonjësit, por edhe publiku: pluralizmi ngushtohet, informacioni në kohë ndërpritet dhe besimi tek institucionet gërryhet. Ky është çmimi i vërtetë i arbitraritetit.
Kjo mungesë e qartë ligjshmërie dhe ushtrimi i dukshëm i arbitraritetit zbulojnë një model më të thellë të përdorimit të pushtetit institucional dhe politik për të anashkaluar procesin e rregullt ligjor dhe për të minuar shtetin e së drejtës. Injorimi i këtij realiteti dhe tërheqja në qëndrime të polarizuara nuk janë tipare të një shoqërie në rrugë të shpejtë drejt integrimit dhe vlerave të BE-së. Ato janë shenja të një rrëshqitjeje drejt paligjshmërisë dhe jolegjitimitetit.
Liria e medias mbrohet vetëm kur ajo zbatohet në mënyrë të qëndrueshme, jo në mënyrë selektive për t’iu përshtatur interesave politike. Prova e vërtetë nuk është nëse na pëlqen linja editoriale e një kanali, por nëse institucionet mund të tregojnë se pushteti ushtrohet hapur, në mënyrë të ligjshme dhe me përmbajtje.
Kur procesi i rregullt ligjor mungon, debati polarizohet dhe besimi gërryhet. Kur ai garantohet dhe është i dukshëm, interesi publik mbrohet. Kjo është arsyeja pse ky moment ka rëndësi – dhe pse diskutimi ynë duhet të mbështetet te standardet, jo te palët.
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autorit dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
