Me shallin e tij karakteristik prej mëndafshi të mbështjellë rreth qafës së tij të dobët, një vijë tymi që dilte nga cigarja gjithmonë e pranishme në dorën e tij të njollosur me nikotinë, Ibrahim Rugova ishte për vite me radhë një figurë shumë e njohur, megjithëse enigmatike, për gazetarët dhe diplomatët që vizitonin Kosovën.
I konsideruar shpesh si njeriu i djeshëm, mbi të gjitha kur i shtrëngonte dorën dhe i buzëqeshte udhëheqësit serb Sllobodan Millosheviç në kulmin e fushatës së armatosur të Serbisë në Kosovë, ai vazhdimisht i tejkaloi armiqtë e tij përpara se kanceri ta vinte poshtë. Vdekja e zuri pak para fillimit të bisedimeve të ndërmjetësuara ndërkombëtarisht që do të vulosin të ardhmen e territorit, pavarësinë e të cilit ai e mbështeti për kaq gjatë.
Në realitet, ai tashmë kishte pushuar së kontrolluari punët e përditshme në Kosovë, duke preferuar t’ua linte çështjet togerëve më të rinj të Lidhjes së tij Demokratike të Kosovës, ndërsa takohej dhe përshëndeste vizitorët e huaj, shpesh duke u dhuruar atyre sende nga koleksioni i tij i çmuar i gurëve mineralë.
Pjesërisht, kjo ndodhi sepse puna e tij e vërtetë kishte mbaruar. Një njeri i qetë që ndoqi me kokëfortësi kauzën e luftës paqësore për pavarësi nga Beogradi, strategjia e tij shpesh jopopullore ishte justifikuar më në fund kur NATO-ja bëri punën e saj në vitin 1999, duke e detyruar Serbinë të largohej nga provinca që e quante “djepi” i Serbisë dhe duke hapur kështu rrugën për vetëvendosjen e saj përfundimtare.
Ngjitja e Ibrahim Rugovës në statusin e “babait të kombit” vështirë se mund të ishte parashikuar kur ai lindi në muajt e fundit traumatikë të Luftës së Dytë Botërore më 2 dhjetor 1944, pranë Istogut, në Kosovën perëndimore.
Ekzekutimi i babait të tij, Ukës, dhe gjyshit, më 10 janar 1945 nga forcat partizane jugosllave bëri që Rugova i ri do të rritej thellësisht mosbesues ndaj regjimit komunist.
I arsimuar në Pejë dhe në Prishtinë, një vit i kaluar duke studiuar letërsi në Sorbonë nga viti 1976-1977, rezultoi formues. Përvoja e jetës intelektuale franceze në Lagjen Latine të Parisit la gjurmë tek ai.
Duke përçmuar pajisjet ushtarake të dashura nga homologu i tij kroat, Franjo Tudjman, ose kostumet e zymtë të biznesit të preferuara nga Millosheviçi, ai do të luante rolin e një intelektuali “manqué” të Bregut të Majtë për pjesën tjetër të jetës së tij.
Por jeta e qetë e akademikut nuk ishte për të. Në vitin 1989, si shefi i ri i Serbisë, Millosheviçi hoqi në mënyrë dramatike autonominë e kufizuar që Kosova kishte gëzuar nën presidentin Josip Broz Tito, duke shkaktuar zemërim në rrugët e Kosovës. Ndërsa të rinjtë hidhnin gurë dhe bomba molotov në mënyrë të pafuqishme ndaj autoriteteve, Rugova formoi një parti të re politike në dhjetor 1989 për të sfiduar dominimin komunist – dhe serb.
E quajtur Lidhja Demokratike e Kosovës, LDK, titulli i saj i risillte kujtimet e Lidhjes së Prizrenit të shekullit të 19-të, një lëvizje që kishte kërkuar për herë të parë një shtet shqiptar në rajonin nën Perandorinë Osmane.
Ndërsa Millosheviçi konsolidonte pushtetin në Kosovë dhe Serbi, Rugova e ndërtoi në heshtje LDK-në si shtyllën e një strukture të errët, alternative, shqiptare, e cila drejtonte shërbimet e veta sociale dhe institucione arsimore në mënyrë të pavarur nga autoritetet serbe. Rugova ishte shpirti lëvizës pas një votimi të fshehtë mbi pavarësinë e Kosovës dhe mbajtjes së zgjedhjeve paralele në maj 1992, të cilat LDK-ja i fitoi me të drejtë.
Strategjia e tij jo e dhunshme kundër serbëve u vu në provë në vitet 1991 dhe 1992, ndërsa lufta shpërthente në Kroaci dhe Bosnjë e Hercegovinë, dhe ndërsa shumë shqiptarë nxitonin t’i bashkoheshin luftës së armatosur anti-serbe.
Rugova e hodhi poshtë idenë, i bindur se një kryengritje thjesht do t’u jepte serbëve pretekstin që ai besonte se ata kërkonin që të kryenin një masakër.
Një provë më e madhe pasoi në vitin 1995, gjatë bisedimeve boshnjake të paqes në Dejton të Ohajos, kur u bë e qartë se komuniteti ndërkombëtar nuk do të ushtronte ndonjë presion serioz mbi Serbinë që kjo e fundit të bënte lëshime politike në Kosovë.
Kur një forcë e re militante doli gjatë dy viteve në vijim, e quajtur Ushtria Çlirimtare e Kosovës, UÇK, Rugova u duk një forcë e rraskapitur, madje edhe më shumë kur ai e denoncoi UÇK-në si vepër të “agjentëve provokatorë” serbë. Situata u bë edhe më kompromentuese në maj të vitit 1998, kur, ndërsa lufta e armatosur midis UÇK-së dhe serbëve u përshkallëzua, ai u fotografua duke shtrënguar duart me Millosheviçin në Beograd.
Dështimi i bisedimeve të paqes të ndërmjetësuara nga ndërkombëtarët për Kosovën në Rambuje në shkurt të vitit 1999 varrosi shpresën e Rugovës për një rezultat paqësor ndaj agjitacionit të Kosovës për vetëqeverisje dhe brenda disa javësh, NATO-ja ishte në luftë me Millosheviçin, pasi dhuna e tij e sponsorizuar nga shteti shkaktoi një eksod masiv të popullsisë shqiptare të Kosovës. Rugova u diskreditua përsëri kur serbët publikuan pamje televizive të tij duke folur me presidentin Millosheviç. Menjëherë pas kësaj, ai u largua në Itali. Kur serbët u detyruan të pranonin një tërheqje poshtëruese nga Kosova atë verë, pushteti dukej se do të binte në duart e UÇK-së triumfuese dhe udhëheqësit të saj të ri karizmatik, Hashim Thaçi.
Por me serbët jashtë Kosovës, votuesit shqiptarë – për habinë e madhe të komentuesve të huaj – refuzuan t’ua dorëzonin të gjithë autoritetin çlirimtarëve të vetëshpallur të UÇK-së. Në zgjedhjet e tetorit 2000, ata i dhanë 58 për qind të votave të tyre LDK-së së Rugovës. Rreth 18 muaj më vonë, në mars 2002, Rugova u zgjodh presidenti i parë i një Kosove të lirë, megjithëse jo ende të pavarur.
Si kreu i territorit, ai u kritikua shpesh për mungesën e tij të fokusit dhe drejtimit, dhe kur ai u sëmurë ishte e qartë se roli i tij në bisedimet e ardhshme për statusin përfundimtar të Kosovës do të ishte vetëm nominal. Shtatorin e kaluar, stafi i tij pranoi se ai kishte kancer.
Megjithatë, vdekja e tij erdhi si një tronditje e madhe për shqiptarët e Kosovës, për të cilët ai përfaqësonte stabilitetin dhe dëshirën për një jetë më normale, të lirë nga personat e armatosur dhe paraushtarakët.
Me indiferencën e tij të studiuar ndaj rrëmujës dhe protokollit presidencial dhe me pamjen e një profesori të hutuar, ai ishte bërë në sytë e kosovarëve një ndikim përgjithësisht civilizues – një simbol i aspiratës së tyre për të qenë pjesë e rrymës kryesore evropiane. Në këtë masë, ai e meritonte plotësisht etiketimin e tij si “babai i kombit”.
Ai la pas gruan dhe tre fëmijë.
Ky artikull u botua fillimisht më 22 janar 2006. Në kohën e botimit të tij, Marcus Tanner ishte redaktor në gjuhën angleze i BIRN – një pozicion që ai e mban ende.
Passhkrim nga viti 2025: Reputacioni i Rugovës rritet pas vdekjes së tij
Nëse një këmbësor ecën për më pak se 15 minuta në rrugën kryesore të Prishtinës, do të shohë tre homazhe të mëdha për njeriun që shumica e shqiptarëve të Kosovës e perceptojnë si “babai i kombit”. Një statujë me përmasa mesatare mund të shihet përpara katedrales moderne, për të cilën Ibrahim Rugova vendosi gurin e themelit në vitin 2005, disa ditë para se t’i komunikonte publikut lajmin se kishte kancer, i cili shkaktoi vdekjen e tij katër muaj më vonë.
Jo më shumë se 200 metra më tej, ka një poster gjigant të Rugovës që u vendos në shkurt të vitit 2008, disa ditë para se Kosova të shpallte pavarësinë – një veprim që Rugova e mbështeti fuqimisht, por që nuk pati mundësi ta përjetonte vetë. Dhe e fundit, pikërisht përpara ndërtesës së parlamentit, ka një statujë të madhe të Rugovës në sheshin që mban emrin e tij. Monumenti është bërë vendi protokollar ku ambasadorët e rinj vendosin kurora me lule ditën që paraqesin kredencialet e tyre në zyrën e presidentit përballë sheshit.
Rugova admirohej gjerësisht për ndjekjen e një politike të rezistencës paqësore ndaj sundimit serb – në kohën kur shpërbërja e Jugosllavisë po shkaktonte luftëra të përgjakshme në Kroaci dhe Bosnjë e Hercegovinë në fillim të viteve 1990. Dekada më vonë, politika e tij po merr njohje gjithnjë e më të madhe retrospektive si në vend ashtu edhe jashtë tij. Varri i tij në një lagje mbi Prishtinë, jo shumë larg rezidencës ku ai jetoi dhe punoi gjatë viteve të vështira 1990, është bërë një vend i shenjtë i rëndësishëm për politikanë dhe të tjerë të cilët e vizitojnë atë në përvjetorët e lindjes dhe të vdekjes së tij.
Përparim Isufi
