Ky ishte viti kur shtyllat e mbetura të rendit të fund-shekullit XX u shkatërruan, duke ekspozuar thelbin bosh të atij që njihej si një sistem global. Mjaftuan tre goditje.
E para ishte fitorja e afërt e Rusisë në Ukrainë ndaj lidershipit të kombinuar të Evropës. Për gati katër vjet, Bashkimi Evropian dhe NATO-ja u angazhuan në një lojë të dyfishtë të rrezikshme. Nga njëra anë, ata u zotuan retorikisht për një fitore ukrainase që nuk ishin të gatshëm ta financonin. Nga ana tjetër, ata e shfrytëzuan këtë luftë të pafundme për të avancuar një konsensus të ri politik dhe ekonomik të brendshëm: kejnesianizmi ushtarak do të përbënte përpjekjen e tyre të fundit për të frenuar deindustrializimin e Evropës.
Në një Evropë të paralizuar nga kufizime politike që e ndalonin financimin me deficit të investimeve të mëdha të gjelbra apo politikave sociale, lufta në Ukrainë u shndërrua në justifikimin ideal për ta derdhur borxhin publik në kompleksin ushtarako-industrial. E vërteta që nuk thuhej me zë të lartë ishte e thjeshtë: një luftë pa fund shërbente për një funksion kyç: ajo ishte motori më efikas për të gjallëruar me metoda kejnesiane një ekonomi evropiane në stagnacion.
Por kjo logjikë mbante brenda vetes një kontradiktë fatale. Nëse lufta në Ukrainë do të mbyllej me paqe, edhe ky stimul ekonomik do të shuhej. Ndërkohë, një fitore që do t’i jepte kuptim shpenzimeve u konsiderua tepër e shtrenjtë financiarisht dhe tepër e rrezikshme në planin gjeostrategjik. Rezultati ishte që Evropa vendosi për strategjinë më e keqe e mundshme: Ukrainës t’i dërgoheshin vetëm aq armë sa për të zgjatur gjakderdhjen, pa ndryshuar rrjedhën e luftës.
Tani që Rusia pritet të dalë fituese (një përfundim i parashikueshëm që presidenti amerikan Donald Trump thjesht e përshpejtoi) planet e ndërtuara me kujdes të Bashkimit Evropian janë rrëzuar. Evropa nuk ka një Plan B për paqen, sepse i gjithë qëndrimi i saj strategjik ishte ndërtuar mbi vazhdimin e luftës. Çfarëdolloj marrëveshjeje paqeje të errët që Kremlini dhe njerëzit e Trump-it do t’ia imponojnë Ukrainës, ajo nuk do të rishkruajë vetëm një kufi. Pavarësisht nëse Rusia do të mbetet apo jo një kërcënim për kontinentin, Evropa po humbet pretekstin për bumin e saj të brishtë ushtarako-industrial dhe bashkë me të po afron hija e një raundi të ri shtrëngimesh ekonomike.
Goditja e dytë ishte se Kina fitoi luftën tregtare kundër Shteteve të Bashkuara. Strategjia e SHBA-së, e iniciuar nën administratën e parë Trump dhe e intensifikuar nën Joe Biden, ishte një lëvizje e fortë: barriera tarifore për të paralizuar aksesin kinez në tregje dhe embargo mbi gjysmëpërçuesit e përparuar dhe mjetet e prodhimit për të paralizuar ngritjen e saj teknologjike. Në vitin 2025, kjo strategji u përball me Vaterlonë e saj dhe Evropa ishte përsëri dëmi kolateral kryesor.
Kina u përgjigj me një përgjigje mjeshtërore me dy pjesë. Së pari, ajo e ktheu në armë dominimin e saj mbi metalet e rralla dhe mineralet kritike, duke shkaktuar një bllokim të zinxhirit të furnizimit që paralizoi jo aq shumë prodhimin e gjelbër amerikan, por atë evropian dhe të Azisë Lindore. Së dyti, dhe më e dëmshmja për qëndrimin e Amerikës si lider global i teknologjisë, Kina mobilizoi “sistemin e saj mbarëkombëtar” drejt një qëllimi të vetëm: autarkinë teknologjike. Rezultati ishte një përshpejtim marramendës në prodhimin vendas të çipave, me SMIC dhe Huaëei që arritën përparime vendimtare që e bënë embargon perëndimore të udhëhequr nga SHBA-ja jo vetëm të vjetëruar, por edhe kundërproduktive.
Ky është ndoshta shoku me pasojat më afatgjata. Në vitin 2025, SHBA dëshmoi se ishte e paaftë ta ngadalësonte ngjitjen e Kinës dhe, përkundrazi, pa dashje e shtyu sektorin e saj teknologjik drejt pavarësisë së plotë. Dhe Evropa, pasi kishte vendosur me përpikëri ndaj Kinës sanksionet e diktuara nga Shtëpia e Bardhë, mbeti me më të keqen nga të gjitha botët: gjithnjë e më shumë e përjashtuar nga tregu fitimprurës kinez për mallrat e saj me vlerë të lartë, por pa përfituar as subvencionet bujare dhe përfitimet e zhvendosjes së prodhimit në vend që ofronte Akti Amerikan për Uljen e Inflacionit, tashmë i shfuqizuar. Duke zgjedhur të veprojë si një nënkontraktor strategjik i SHBA-së, BE-ja përshpejtoi deindustrializimin e vet. Kjo nuk ishte një humbje në një luftë tregtare; ishte një shah-mat gjeopolitik dhe Evropa u shfaq thjesht si ushtari i palës humbëse.
Goditja e tretë ishte lehtësia me të cilën Trump e fitoi luftën e tij tarifore me BE-në. Në fund të takimit të tyre në një nga fushat e golfit të Trump-it në Skoci, i organizuar nga njerëzit e tij për të maksimizuar poshtërimin e saj, Ursula von der Leyen, presidente e Komisionit Evropian, u përpoq ta paraqiste një dokument kapitullimi si një “marrëveshje historike”. Tarifat mbi eksportet evropiane drejt SHBA-së u rritën nga rreth 1.2% në 15% dhe, në disa raste, në 25% dhe 50%. Tarifat e kahershme të BE-së mbi eksportet amerikane u anuluan. Së fundi, por jo më pak e rëndësishme, Komisioni u angazhua për 600 miliardë dollarë investime evropiane në industrinë amerikane, në territorin amerikan – para që mund të vijnë vetëm duke devijuar kryesisht investimet gjermane drejt fabrikave kimike në Teksas dhe uzinave të makinave në Ohajo.
Kjo ishte më shumë se një marrëveshje e keqe. Ishte një traktat i paprecedentë nxjerrje kapitali. Ai formalizon kalimin e BE-së nga një konkurrent industrial në një lypës. Evropa pritet të jetë një burim kapitali, një treg i rregulluar për mallrat amerikane dhe një partner i vogël, teknologjikisht i varur. Për ta rënduar edhe më tej fyerjen, ky realitet i ri u kodifikua në një angazhim detyrues, për të cilin tashmë kanë rënë dakord të 27 shtetet anëtare të BE-së, duke i hequr bllokut çdo pretendim për sovranitet. Një pjesë e kapitalit që Trump-it i nevojitet për të konsoliduar vizionin e tij të një bote G2, të strukturuar rreth boshtit Uashington–Pekin, tani është e detyruar kontraktualisht të rrjedhë nga Evropa drejt perëndimit.
Këto tri goditje formojnë një trilogji sinergjike. Humbja e Evropës në Ukrainë ka zbuluar pikat e saj të verbra strategjike dhe ka shkatërruar projektin e saj ushtarak kejnesian. Dorëzimi i heshtur i Trump ndaj presidentit kinez Xi Jinping ka shkaktuar një vërshim eksportesh kineze drejt BE-së. Shantazhi në Skoci i ka kushtuar Evropës kapitalin e akumuluar dhe çdo shpresë të mbetur për barazi.
Në botën e G2, fshati global i imagjinuar është një arenë gladiatorësh, ku BE-ja dhe Mbretëria e Bashkuar tani enden pa drejtim. Një rend i ri botëror, më i ashpër dhe më i ftohtë, është ngritur mbi varrin e ambicies evropiane. Mësimi i qëndrueshëm që nxorëm gjatë këtij viti është se, në një epokë përballjesh ekzistenciale, varësia strategjike është parathënia e mungesës së rëndësisë.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Three Shocks that Shook the World in 2025
