Mos u gaboni: pavarësisht pretendimeve të presidentit amerikan Donald Trump, zv/presidentit J.D. Vance dhe ithtarëve të MAGA-s, Bashkimi Evropian nuk është në rënie. Në shumë aspekte, projekti i BE-së ka pasur sukses përtej pritshmërive më optimiste të themeluesve të tij.
Për herë të parë në historinë moderne, Evropa njihet nga fuqitë e tjera si një aktor politik më vete dhe jo thjesht si një treg apo si një grumbull i lirë shtetesh sovrane. Kjo nuk ishte kështu pas rënies së Murit të Berlinit në vitin 1989, as edhe pas zgjerimit të BE-së drejt lindjes në fillim të viteve 2000. Gjatë tri dekadave të fundit, Evropa ka ndërtuar një rend politik dhe rregullator që fuqitë e jashtme nuk mund ta anashkalojnë më duke u marrë veçmas me 27 qeveri kombëtare. Përkundrazi, ato duhet të merren me Evropën si një e tërë.
Kjo është gjithnjë e më e dukshme në mënyrën se si fuqitë e huaja formësojnë politikat dhe veprimet e tyre. Edhe Strategjia e re e Sigurisë Kombëtare (NSS) e Trump-it, për shembull, flet për një “Evropë” në rënie, në vend që të përqendrohet te shtetet individuale anëtare të BE-së. Presidenti rus Vladimir Putin, nga ana e tij, e ka justifikuar luftën kundër Ukrainës duke iu referuar zgjerimit të BE-së (dhe veçanërisht të NATO-s), ndërsa Kina e sheh Evropën si një kundërpeshë rregullatore të unifikuar.
Në thelb të këtij ndryshimi qëndron një transformim më i thellë. Evropa nuk shihet më vetëm si një aktor gjeopolitik, por si një model konkurrues për organizimin e jetës ekonomike dhe politike. Si rrjedhojë, politikëbërësit evropianë detyrohen të përballen me një pyetje themelore që për dekada me radhë e kanë shmangur: A është BE-ja thjesht një mekanizëm koordinimi, apo është një komunitet politik me një fat të përbashkët?
Në realitet, bota tashmë i është përgjigjur kësaj pyetjeje. Pavarësisht nëse evropianët e pranojnë apo jo, Evropa është një komunitet politik. Megjithatë, kjo njohje nuk është as automatike dhe as e garantuar. Ajo varet nga ruajtja e modelit të veçantë ekonomik të BE-së. Ndryshe nga kapitalizmi amerikan, me theksin e tij te shpejtësia, shkalla dhe akumulimi, dhe nga autoritarizmi kinez, i cili ia nënshtron tregjet dhe autoritetin politik kontrollit të centralizuar shtetëror, ekonomia sociale e tregut e Evropës vendos në qendër të jetës ekonomike zgjedhjen demokratike, mbrojtjen sociale dhe sundimin e ligjit.
Kur shihet përmes kësaj prizme, bëhet e qartë se armiqësia e administratës Trump ndaj BE-së nuk ka të bëjë me rregullore të veçanta. Ajo ka të bëjë me kundërshtimin e një sistemi në të cilin punëtorët kanë zë përmes vendimmarrjes kolektive, kujdesi shëndetësor dhe arsimi universal janë të drejta dhe ligji kundër monopoleve mbron konkurrencën në vend që të mbështesë kompani të favorizuara nga shteti ose të lidhura politikisht.
Ky model bëhet i mundur falë shkallës. Me 450 milionë konsumatorë të qeverisur nga një kuadër rregullator i unifikuar, BE-ja është tregu i vetëm më i madh në botë. Kompanitë shumëkombëshe që kërkojnë qasje në të nuk kanë zgjidhje tjetër veçse t’u përshtaten rregullave evropiane, duke i mundësuar BE-së të përcaktojë kushtet e konkurrencës globale.
Presionet e jashtme të ditëve të sotme për ta braktisur këtë model nuk janë asgjë e re. Për dekada me radhë, kritikët kanë pretenduar se modeli social evropian ishte i paqëndrueshëm, se regjimi i tij rregullator ishte vetëvrasës nga pikëpamja ekonomike dhe se kufizimet demokratike mbi tregjet ishin naive. Megjithatë, ky model ka sjellë stabilitet, prosperitet dhe ndikim global. Kundërshtimi i ashpër që ai has është vetë prova e suksesit të tij: ai është shndërruar në një forcë me të cilën të tjerët duhet të përballen, jo ta shpërfillin.
Shifrat flasin vetë. Ekonomitë kryesore të BE-së barazojnë ose tejkalojnë produktivitetin amerikan për orë pune, gëzojnë jetëgjatësi më të lartë dhe kanë pabarazi të ardhurash shumë më të ulët. Renditjet e cilësisë së jetës vendosin vazhdimisht qytete evropiane si Vjena dhe Kopenhaga përpara homologëve të tyre amerikanë.
Për më tepër, pavarësisht paralajmërimit të NSS-së për “fshirje qytetërimi”, Evropa ka përthithur miliona emigrantë pa dëmtuar kohezionin shoqëror. Vetëm Gjermania ka natyralizuar më shumë se gjysmë milioni qytetarë gjatë pesë viteve të fundit, ndërsa qeveria e djathtë ekstreme e Italisë miratoi numër rekord hyrjesh emigrantësh në vitin 2025, duke treguar se modeli evropian i emigracionit mund të funksionojë edhe nën udhëheqës ideologjikisht kundërshtarë të tij.
Të marra së bashku, këto veçori ndihmojnë të shpjegohet pse regjimet autoritare e shohin BE-në si kërcënim dhe pse kompanitë që synojnë maksimizimin e fitimit e konsiderojnë atë kufizuese. Ajo që i mungon bllokut nuk është kapaciteti institucional, por vullneti politik për të mbrojtur modelin e vet dhe për të përmbyllur procesin e integrimit evropian.
Pa dyshim, Evropa përballet me sfida serioze. Rritja ekonomike është e pabarabartë, tregjet e kapitalit mbeten të fragmentuara dhe kapacitetet e mbrojtjes nuk kanë ecur në hap me kërcënimet e sigurisë. Por këto dobësi nuk janë produkt i modelit social dhe rregullator të BE-së dhe shkatërrimi i tij vetëm sa do t’i përkeqësonte ato.
Për fat të keq, udhëheqësit evropianë po e trajtojnë rezistencën ndërkombëtare ndaj modelit ekonomik dhe rregullator të BE-së si provë të dështimit të tij. Në përgjigje të frikës nga deindustrializimi dhe rënia relative, politikëbërësit e BE-së janë bashkuar rreth një diagnoze të vetme: mbi-rregullimi. Ilaçi i përshkruar, në mënyrë të pashmangshme, është derregulimi. Si raporti i ish-kryeministrit italian Mario Draghi mbi konkurrueshmërinë e BE-së, ashtu edhe paketa “Omnibus” e Komisionit Evropian, për shembull, e trajtojnë qasjen rregullatore të Evropës si një barrë dhe jo si një aset.
Logjika pas është e drejtpërdrejtë: në një botë të dominuar nga Shtetet e Bashkuara dhe Kina, Evropa duhet të braktisë modelin e saj të ekonomisë sociale të tregut për të mbetur konkurruese. Por ky arsyetim ngatërron suksesin me dështimin. Evropa nuk mund të imitojë thjesht Amerikën apo Kinën, duke qenë se i mungon dominimi financiar dhe ushtarak i së parës dhe kontrolli i centralizuar mbi punën dhe kapitalin i së dytës. Dhe pse do t’i duhej botës një version më i vogël dhe më i ngadalshëm i kapitalizmit amerikan ose i kontrollit shtetëror kinez? Në fund të fundit, kur Uashingtoni ushtron presion mbi Evropën që të zbusë rregullat e saj mjedisore ose industriale për të mbrojtur interesat amerikane, ai po ndërhyn drejtpërdrejt në vetëqeverisjen evropiane.
Duke u kundërvënë modelit ekonomik dhe politik të BE-së, Putin, Trump dhe presidenti kinez Xi Jinping kanë bërë atë që 70 vjet integrim gradual nuk e kishin arritur: i kanë bërë evropianët ta shohin veten si evropianë. Në një botë perandorish rivale dhe politikash të zhveshur nga forca, forca më e madhe e Evropës mbetet pikërisht modeli që e bën atë të papërshtatshme për të tjerët.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Europe Is Stronger Than Its Leaders Think
