Pothuajse çdo mbrëmje që nga nëntori i vitit 2024, Giorgi Chanturia ka ecur nga selia e transmetuesit publik të Gjeorgjisë deri te parlamenti, me megafon në dorë. Kjo është një ecje që po rezulton jashtëzakonisht e kushtueshme.
Chanturia, 36 vjeç, është një nga mijëra gjeorgjianë që kanë dalë pothuajse çdo ditë në rrugë që nga momenti kur qeveria në vend pezulloi bisedimet për anëtarësim në Bashkimin Evropian, pasi eurodeputetët refuzuan rezultatet e zgjedhjeve të përgjithshme të Gjeorgjisë në tetor 2024, të fituara nga partia qeverisëse Georgian Dream (Ëndrra Gjeorgjiane).
Policia reagoi me gaz lotsjellës, topa uji dhe spraj me piper; më shumë se 400 persona u arrestuan, por protestat vazhduan, duke kërkuar zgjedhje të reja dhe lirimin e të burgosurve politikë.
Megjithatë, autoritetet nuk reaguan vetëm me forcë. Ato përdorën edhe “Vëllain e Madh”, në formën e 30 kamerave kineze të pajisura me softuer për njohjen e fytyrës, të blera në dhjetor 2024 për rreth 85,000 lari, ose 27,000 euro. Përveç njohjes së fytyrave, kamerat mund të dallojnë edhe gjininë dhe moshën, të analizojnë emocionet nga shprehjet e fytyrës dhe të ngarkojnë fotografi me rezolucion të lartë.
“I pamë punëtorët duke instaluar kamera të reja përpara syve tanë”, tha Chanturia, anëtar aktiv i Lëvizjes për Demokraci Sociale, një lëvizje politike pro-demokraci që u shfaq nga protestat. “Dhe pastaj, ditën tjetër, ato kamera të reja po na vëzhgonin gjithashtu.”
Kamerat e sigurisë tani rreshtohen përgjatë rrugës që ndjekin marshuesit, duke lejuar që autoritetet të identifikojnë individët dhe të dërgojnë gjoba me postë për bllokimin e rrugëve. Kur filluan protestat, qeveria e dhjetëfishoi gjobën, nga 500 lari në 5,000, ose rreth 1,500 euro. Paga mesatare në Gjeorgji është rreth 2,000 lari.
Chanturia ka marrë 74 gjoba që nga shkurti 2025, me një total prej 370,000 lari, ose rreth 115,000 euro. Ai thotë se nuk ka ndërmend t’i paguajë.
“Mund të ndalen për pak kohë dhe pastaj papritmas të vijnë 14 gjoba të reja menjëherë, nga dy javët e fundit”, tha Chanturia për BIRN. “Ne do t’i merrnim ato 14 gjoba dhe do të ankoheshim në gjykatë, vetëm për ta shtyrë pagesën sa më gjatë të jetë e mundur.”
“Na bëjnë foto, na filmojnë dhe na vëzhgojnë”
Përdorimi i mbikëqyrjes për të shtypur mospajtimin publik nuk kufizohet vetëm në Gjeorgji, e cila nën qeverisjen e Georgian Dream (Ëndrra Gjeorgjiane) ka devijuar drejt autoritarizmit në stilin e Kremlinit dhe është larguar nga rruga e pranimit në BE.
Protestat e udhëhequra nga studentët, që aktualisht po e trondisin Serbinë, nisën gjithashtu në fund të vitit 2024, pas shembjes së pjesës së jashtme në një stacion hekurudhor të rinovuar rishtas, ngjarje në të cilën humbën jetën 16 persona.
Në qershor të vitit të kaluar, Lazar Stojanovic dhe Ivana Milenkovic, studentë të bujqësisë në Beograd, u arrestuan një ditë pas një tubimi masiv që u pasua nga përleshje midis policisë dhe protestuesve. Si Stojanovic ashtu edhe Milenkovic mohuan të ishin të përfshirë në dhunë, por të nesërmen, pranë fakultetit të tyre, ata panë një burrë dhe një grua të ulur në një stol, “duke bërë foto, duke na filmuar dhe duke na vëzhguar”.
Jo shumë kohë më vonë, ndërsa po largoheshin me makinë, makina e tyre u ndalua nga automjete pa shenja dalluese dhe oficerë të veshur civilë që bërtisnin “Duart lart!”.
“Në atë moment, një prej tyre, një grua, iu afrua dhe tha emrin tim të plotë, dhe sigurisht që unë iu përgjigja”, kujtoi Milenkovic. “Më nxorën nga makina dhe kur u ofrova dokumentin tim të identifikimit, më thanë se nuk ishte e nevojshme, se duhej thjesht të shkoja me ta.”
Të marrë me makina të ndara, si Milenkovic ashtu edhe Stojanovic thanë se ishin filmuar para se të arrinin në stacionin e policisë. “Praktikisht, filmuan ‘arrestimin’, përveç se gjithçka ishte e sajuar”, tha Stojanovic.
Oficerët u thanë se videot ishin për të dhëna të brendshme, megjithatë brenda pak orësh ato u publikuan nga mediat pro-qeveritare. “Na gënjyen”, tha Milenkovic.
Milenkovic dhe Stojanovic ishin midis tetë studentëve të arrestuar më 29 qershor 2025. Së bashku edhe me një student të nëntë të arrestuar më vonë, ata u akuzuan nga prokurorët për “komplot për përbysje të qeverisë”, bazuar në një takim të përgjuar të një grupi studentësh në të cilin, sipas Stojanovic dhe Milenkovic, ata nuk ishin të pranishëm.
Dyshja kaloi mbi 30 orë në paraburgim. Stojanovic tha se u detyrua t’u tregonte oficerëve kodin e telefonit të tij, ndërsa Milenkovic tha se asaj nuk iu lexuan kurrë të drejtat e saj. Fillimi i gjyqit të tyre është caktuar për më 2 mars. Të dy ende po përballen me këtë përvojë të vështirë.
“Të duket vetja sikur je në një çmendinë”, tha ajo. “Gjatë gjithë asaj kohe, pata tre atakë paniku, të cilat arrita disi t’i kontrolloja, dhe për herë të parë në jetën time përjetova paralizë gjumi”, – një gjendje në të cilën një person zbulon se nuk mund të lëvizë ose të flasë kur bie në gjumë ose zgjohet.
“Po i vuaj ende pasojat. Nuk e shpreh shumë, por nuk mund të rri vetëm në një dhomë. Jetoj vetëm në Beograd dhe nuk mund të rri dot në heshtje, gjithmonë në sfond duhet të ketë muzikë.”
Stojanovic tha: “Unë ende kam probleme psikologjike dhe po marr ilaçe. Ajo që dhemb më shumë është padrejtësia. E di që nuk kam bërë asgjë të gabuar.”
(Pa) bazë ligjore
Në pushtet që nga viti 2012, Partia Progresive në pushtet e Serbisë ka vënë në përdorim edhe kamera për njohjen e fytyrës – më shumë se 8,000 prej tyre që nga fundi i vitit 2024, pavarësisht faktit se një projektligj për të legalizuar përdorimin e mbikëqyrjes biometrike ende nuk është miratuar.
Sipas gjetjeve të BIRN, shumica e këtyre kamerave prodhohen nga prodhues kinezë, si Dahua dhe Hickvision. Kamerat e blera nga qeveria gjeorgjiane janë prodhuar gjithashtu nga Dahua.
Një investigim nga BIRN dhe media lokale Glas Sumadije, Ozon press, 021 dhe Juzne vesti zbuloi se më shumë se 30 tendera publikë u hapën midis viteve 2022 dhe 2024 për kamera të pajisura me softuer për njohjen e fytyrës.
Meqenëse mbledhja dhe përpunimi i të dhënave biometrike në Serbi është i ndaluar me ligj përveçse në rrethana të jashtëzakonshme, ministria e brendshme nuk e ka konfirmuar kurrë përdorimin e një teknologjie të tillë kundër protestuesve aktualë. Ministria nuk iu përgjigj një kërkese për koment për këtë artikull.
Megjithatë, policia regjistron të gjitha ngjarjet dhe protestat e mëdha publike. Ka pasur raste të shumta studentësh dhe protestuesish të arrestuar pas demonstratave, pa ndonjë shpjegim të qartë se pse dhe si janë identifikuar nga policia.
Në Gjeorgji, protestuesit kanë filluar të mbajnë maska gjatë marshimit.
Ndryshe nga Partia Progresive Serbe, Georgian Dream (Ëndrra Gjeorgjiane) ia doli ta ndryshojë ligjin në dhjetor 2024 për të lejuar përdorimin e teknologjisë së njohjes së fytyrës për këdo që kryen një krim, duke përfshirë bllokimin e rrugëve.
Salome Shubladze, drejtoreshë e Programit të Politikave Sociale në OJQ-në e të drejtave të njeriut Qendra për Drejtësi Sociale, EMC, tha se dispozita bie ndesh me ligjin ndërkombëtar të të drejtave të njeriut, i cili kërkon që çdo ndërhyrje në jetën private të jetë proporcionale, e ligjshme dhe t’i shërbejë një qëllimi legjitim.
“Mbikëqyrja, monitorimi dhe kontrolli kaq i gjerë dhe i pakufizuar i njerëzve është joproporcional me rendin publik që pretendon se mbron”, tha Shubladze, një avokate.
EMC planifikon ta çojë çështjen në Gjykatën Evropiane të të Drejtave të Njeriut, “për të demonstruar se veprimet e shtetit, gjobat e tepërta dhe mbikëqyrja masive, shkelën Konventën Evropiane, në veçanti lirinë e tubimit”, i tha ajo BIRN.
Chanturia tha: “Kjo ishte, dhe ende është, një nga strategjitë dhe mjetet kryesore të represionit të regjimit. Krahas dhunës fizike dhe terrorit psikologjik përmes propagandës dhe fushatave të shpifjes, ata përdorën gjithashtu presion ekonomik dhe financiar për të heshtur njerëzit. Regjimi terrorizoi popullsinë në të gjithë spektrin e kontrollit.”
Rrezik në mënyrën se si përdoren të dhënat
Sistemet e mbikëqyrjes me rezolucion të lartë të afta për “identifikim biometrik në distancë”, ose RBI, “e bëjnë shumë më të lehtë që autoritetet të identifikojnë protestuesit, të gjurmojnë aktivistët dhe për këtë arsye të ushtrojnë presion mbi çdo zë disident”, tha Aljosa Ajanovic Andelic, një këshilltar politik në European Digital Rights, EDRi, një rrjet OJQ-sh, ekspertësh, avokatësh dhe akademikësh që promovojnë të drejtat digjitale në Evropë.
Ndërsa pranon “frikën legjitime” për sigurinë e të dhënave të mbledhura nga kamerat e siguruara nga kompani të lidhura me regjime autoritare si Kina, Ajanovic Andelic tha se rreziqet themelore mbeten “si autoritetet gjeorgjiane dhe serbe e përdorin këtë infrastrukturë” – si mblidhen të dhënat, për sa kohë ruhen, nëse krijohen profile biometrike dhe kush ka akses.
“Sapo një qeveri instalon infrastrukturë të aftë për të gjurmuar çdo fytyrë në hapësirën publike, abuzimet me të drejtat e njeriut bëhen pothuajse të pamundura për t’u parandaluar dhe balanca e pushtetit zhvendoset në mënyrë vendimtare nga publiku drejt autoriteteve”, tha ai.
Ashtu si Gjeorgjia, Serbia nën qeverisjen e Partisë Progresive dhe presidentin Aleksandër Vuçiç është larguar nga rruga e pranimit në BE. Reformat janë ngadalësuar pothuajse plotësisht, ndërsa Vuçiç është zemëruar nga kritikat për trajtimin e protestave dhe një trendi të përgjithshëm prapambetjeje demokratike. Serbia gjithashtu vazhdon të refuzojë presionin e BE-së për t’iu bashkuar sanksioneve ndaj Rusisë, aleatit të saj me të drejtë vetoje në Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, ndërsa thellon marrëdhënien e saj me Kinën në aspektin e teknologjisë së mbikëqyrjes dhe projekteve të mëdha të infrastrukturës.
Në një përgjigje me shkrim, Komisioni Evropian, krahu ekzekutiv i BE-së, i tha BIRN se rregullat e mbrojtjes së të dhënave të BE-së ndalojnë përpunimin e të dhënave biometrike vetëm për qëllime të “identifikimit personal”, përveçse në kushte specifike.
Përdorimi i të dhënave të tilla duhet të jetë “i justifikuar siç duhet, proporcional dhe duhet t’i nënshtrohet mbrojtjeve adekuate”, tha ai.
Komisioni tha se ishte “thellësisht i shqetësuar nga dhuna kundër protestuesve paqësorë, gazetarëve dhe politikanëve” në Gjeorgji dhe se po “e ndjek situatën nga afër” në Serbi.
Lidhur me Gjeorgjinë, Komisioni bëri thirrje për lirimin e “politikanëve, gazetarëve dhe aktivistëve të ndaluar padrejtësisht” dhe anulimin e legjislacionit “represiv”. Lidhur me Serbinë, ai vuri në dukje se “respekti për të drejtat dhe vlerat themelore, duke përfshirë lirinë e tubimit paqësor, median dhe lirinë akademike janë elementë kyç të rrugës së Serbisë drejt BE-së”.
Qeveria gjeorgjiane nuk iu përgjigj një kërkese për koment deri në kohën e publikimit.
Thirrje për ndalim
Eurodeputetja sllovene Irena Joveva tha se si në Gjeorgji ashtu edhe në Serbi, “sa më shumë regjimet autokratike ndihen të kërcënuara nga populli i tyre, aq më shumë shtypje ushtrohet kundër protestave paqësore”.
“Shpesh ndodh që nën maskën e sigurisë, qeveritë shkojnë shumë larg në zbutjen e kufizimeve të një mbikëqyrjeje të tillë”, tha Joveva për BIRN.
Akti Evropian i Lirisë së Medias i BE-së kufizon rëndë përdorimin e mbikëqyrjes kundër gazetarëve, por Joveva, e cila ishte një raportuese për Aktin në emër të grupit politik centrist dhe liberal Renew Europe në Parlamentin Evropian, tha se ai “duhet të shtrihet në të gjithë popullsinë” dhe të zbatohet edhe për kandidatët për anëtarësim.
“Për vendet në anëtarësim si Serbia dhe Gjeorgjia, mendoj se të njëjtat ligje duhet të zbatohen dhe çdo abuzim duhet të ndëshkohet në përputhje me mekanizmin që kemi në vend”, tha Joveva.
“Mendoj se BE-ja duhet të adresojë jo vetëm vendosjen e sistemeve të mbikëqyrjes me origjinë kineze, por edhe nga vende të tjera si Izraeli, i cili dihet se u shet këto lloj softuerësh qeverive autokratike brenda BE-së.”
Ajanovic Andelic tha se kur qeveritë blejnë sisteme mbikëqyrjeje të aftë për RBI “nga shitës me një histori të suksesshme të mundësimit të represionit gjetkë, me lidhje me qeveri autoritare që mund të kenë qasje në të dhënat e tyre të mbledhura, dhe më pas i operojnë ato pa transparencë në vend, rezultati është një recetë e përsosur për shkelje të të drejtave të njeriut”.
Një teknologji e tillë “duhet të ndalohet plotësisht”, tha ai për BIRN. “Rastet serbe dhe gjeorgjiane ilustrojnë saktësisht pse.”
Ky artikull u botua si pjesë e projektit Spheres of Influence Uncovered.
