O Zot! Çfarë javësh kanë qenë këto!
Por, ndryshe nga ana tjetër e Atlantikut, këtu në Evropë, çdo shkelje sjell gjithsesi pasoja. Shikoni thjesht se çfarë po ndodh në Norvegji, Francë, Britani… Jeffrey Epstein është në qendër të diskutimeve, në rrjetet sociale, televizion dhe në çdo shtëpi.
Deri më tani, asnjë politikan i Ballkanit Perëndimor nuk është lidhur direkt me Epstein, edhe pse disa u detyruan të mohonin përfshirjen pas përmendjes në dokumentet e publikuara. Megjithatë, tronditjet nga SHBA-ja shkaktuan dridhje në të gjithë rajonin. Pse? Sepse emri i një prej figurave më me ndikim për rajonin shfaqet qindra herë.
Miroslav Lajcak dha dorëheqjen si këshilltar kombëtar për sigurinë pranë kryeministrit sllovak Robert Fico, pas zbulimeve për bisedat miqësore me Epstein kur ishte ministër i Jashtëm. (Lajcak i ka dënuar veprimet e Epstein dhe ka deklaruar se nuk ishte i vetëdijshëm për to.)
Lajcak njihej për aftësitë e tij diplomatike në Evropë dhe më gjerë. Brenda BE-së, ai arriti të afirmohej si evropiani që “njihte më së miri” Ballkanin Perëndimor. I rrjedhshëm në gjuhët e rajonit të Jugosllavisë së Jugut, ai mbajti poste kyçe që e bënë një aset të rrallë, të aftë të kuptonte rajonin në thellësi.
Në fillim të viteve 2000, ai shërbeu si ambasador i Sllovakisë në Jugosllavi (më vonë unionin shtetëror Serbi-Mali i Zi), si përfaqësues i BE-së për referendumin e pavarësisë së Malit të Zi në 2006, Përfaqësues i Lartë në Bosnje dhe Hercegovinë dhe më pas drejtor menaxhues i Shërbimit Evropian të Veprimit të Jashtëm. Sa herë që mbetej pa punë në vend, ai rishfaqej në Bruksel, zakonisht në një rol kyç.
Edhe kur ishte pa punë në 2020, Lajcak gjeti sërish mënyrën për t’u bërë i pazëvendësueshëm – si Përfaqësues Special i BE-së për dialogun Serbi-Kosovë, një post i krijuar për të. Deri atëherë, nuk ekzistonte një rol i tillë në BE, edhe pse dialogu kishte vazhduar që nga 2011 nën drejtimin e Catherine Ashton dhe Federica Mogherini.
Lajcak plotësonte çdo kriter, përveç njërit – pasaportës. Duke ardhur nga një vend që nuk e njeh Kosovën si shtet të pavarur, veprimi si dora e djathtë e Përfaqësuesit të Lartë Josep Borrell, vetë nga Spanja që nuk e njeh Kosovën, mund të kishte ngritur dyshime po të ishte dikush tjetër. Por Lajcak arriti t’i bindte të gjithë se ishte neutral dhe i jashtëzakonshëm.
Dhe ia doli mbanë. Hapi pas hapi, ai u pozicionua si lojtari kryesor, shpesh duke e lënë në hije Borrell-in.
“Qasja e Borrell-it është se ai po i bën Lajcak-ut një nder kur ulet në dhomë me Vuçiçin dhe Kurtin”, tha një burim i përfshirë në proces për takimet mes liderëve të Serbisë dhe Kosovës, Aleksandër Vuçiç dhe Albin Kurti, kur prania fizike e Borrell-it ishte thelbësore. Ky koment tregon gjithçka për mënyrën se si Lajcak arriti ta dominonte procesin.
Shije e hidhur
Disa gazetarë, si dhe vetë Kurti, kishin dyshuar prej kohësh se Lajcak kishte prirje pro-serbe në dialog. Procesverbale nga takimet e përfaqësuesve të përhershëm të BE-së shpesh tregonin një model të njohur: Kosova shpesh ishte pala e vetme e kritikuar. Dhe nëse kishte shkelje nga zyrtarët e Beogradit, të dyja palët përballeshin me kritika, në vend që të mbahej përgjegjëse vetëm Serbia.
Kush ishte mjeshtri pas masave ndëshkuese të BE-së ndaj Kosovës në vitin 2023? Vetëm Lajcak-u.
Këto masa, të miratuara pa diskutim apo votim mes shteteve anëtare, ngrinë gati gjysmë miliard euro fonde të BE-së për Kosovën dhe e izoluan lidershipin e saj nga kontakti i drejtpërdrejtë me Brukselin. Gjatë kësaj periudhe, asnjë ministër apo kryeministër i Kosovës nuk vizitoi Brukselin në mënyrë të pavarur, përveç në raste takimesh rajonale të pashmangshme.
Tensionet mes Prishtinës dhe Lajcak-ut vetëm sa u thelluan. Marrëdhënia arriti pikën e thyerjes në shtator 2023, kur Kurti e akuzoi publikisht Lajcak-un për njëanshmëri.
Megjithatë, Kurti tashmë ishte në “listën e zezë” të Brukselit për lëvizjet e tij të njëanshme në veriun e Kosovës të dominuar nga serbët. Kryeministri tha se po zbatonte vetëm sundimin e ligjit, por Brukseli e cilësoi atë si të ashpër. Kritikat e tij ndaj Lajcak ranë në vesh të shurdhër, për një arsye të thjeshtë: Kurti kishte humbur mbështetësit e tij në BE.
Megjithatë, zbulimi i lidhjeve të Lajcak-ut me Epstein nuk do ta prishë procesin e dialogut.
Linja zyrtare e BE-së është se dialogu mbetet i paprekur, pasi, ndër të tjera, procesi “kontrollohet vazhdimisht nga shtetet anëtare të BE-së”. Problemi? Asnjë përfaqësues nga shtetet anëtare nuk merr pjesë drejtpërdrejt në takime. Të 27 shtetet anëtare “kontrollojnë” procesin përmes raporteve të ndërmjetësuesit të BE-së.
BE-ja do të vazhdojë të këmbëngulë se bisedimet nuk ndikohen nga “dashuria” e Lajcak-ut për ministrin rus të Jashtëm Sergey Lavrov – një ndjenjë e zbuluar në korrespondencën e tij me Epstein dhe që ai më pas e mohoi – edhe pse zbulimi lë një shije të hidhur te shtetet anëtare që dikur e mbështetën atë pothuajse pa rezerva.
Sigurisht, disa prej tyre do t;u rikthehen procesverbaleve të takimeve 2020-2025, vetëm për t’i vënë në kontekst – por asgjë më shumë.
Pengesa në rrugë drejt BE-së
Viti i kaluar solli shpresa. Shqipëria po ecte shpejt në rrugën drejt anëtarësimit në BE, duke hapur çdo kapitull negociues (në një nga letrat e mia të mëparshme, paralajmërova se ky vit do të kishte një efekt më realist në Tiranë).
Mali i Zi dukej gati të ndiqte të njëjtën rrugë, me mundësinë e mbylljes së të gjithë kapitujve deri në fund të 2026. Por një manovër nga presidenti Jakov Milatoviç zbuloi çarje nën sipërfaqe.
Milatoviçi refuzoi të nënshkruante 25 ligje të miratuara nga parlamenti – të ashtuquajturat “ligje blu”, tashmë të aprovuara nga Komisioni Evropian – dhe i ktheu për rishikim. Arsyetimi i tij: deputetët duhet t’i lexojnë ato për të cilat votojnë.
Vendimi i tij mori kritika si nga Podgorica, ashtu edhe nga Brukseli për vonimin e reformave. Dy ditë më pas, ai ndryshoi kurs, duke thënë se lëvizja nuk kishte kuptim. Por momenti zbuloi një të vërtetë të pakëndshme – plani “28 deri në 2028” mund të dështojë jo për shkak të Brukselit, por për shkak të hezitimit të Podgoricës.
Vendi po ecën ngadalë në disa reforma kyçe, mes të cilave BE-ja ka theksuar emërimet e rëndësishme në gjyqësor. Mali i Zi ka mbyllur 13 nga 33 kapitujt negociues. Sipas parimeve të negociatave, marrëveshjet e arritura në kapituj të veçantë, edhe pjesërisht, nuk mund të konsiderohen përfundimtare deri në arritjen e një marrëveshjeje të përgjithshme për të gjithë kapitujt.
Që të qëndrojë brenda afatit, Mali i Zi duhet të mbyllë të gjithë kapitujt deri në fund të vitit, duke hapur rrugën për ratifikimin e Marrëveshjes së Anëtarësimit nga secili shtet anëtar dhe vend aspirant. Ky proces kërkon një periudhë nga një deri në tre vjet. Mali i Zi duhet të mbyllë edhe 20 kapituj brenda më pak se 10 muajsh. Koha është e shkurtër.
Serbia, nga ana tjetër, duket se e ka vulosur fatin e saj në procesin e anëtarësimit me ligjet e reja gjyqësore të miratuara rishtazi që bien në kundërshtim të drejtpërdrejtë me standardet e BE-së.
Brukseli paralajmëroi se ato kërcënojnë pavarësinë e gjyqësorit, por Beogradi vazhdoi dhe Vuçiçi nënshkroi pa hezitim. Komisioni Evropian e quajti këtë “një hap serioz prapa”.
Serbia nuk ka hapur asnjë kapitull që nga dhjetori i 2021. Refuzimi për të vendosur sanksione ndaj Rusisë dhe mungesa e përparimit në sundimin e ligjit mbeten pengesat kryesore.
Dhe tani, me këtë akt të fundit rebelimi, ngrirja bëhet jozyrtarisht zyrtare. Megjithatë, Vuçiçi vazhdon lojën e tij të ekuilibrit – mjaftueshëm për të mbajtur në qarkullim fondet e BE-së, por jo aq sa të shihet përparim i dukshëm.
Edhe kjo vjen me një kosto.
Në janar, Serbia mori vetëm gjysmën e fondeve të pritshme nga Plani Evropian i Rritjes, pasi u vlerësua se nuk kishte përmbushur kriteret. Shumë në Beograd thonë se kjo ishte arsyeja reale pas shpërthimeve të fundit të Vuçiçit.
P.S. Betohem se kjo letër duhej të ishte mbi tensionet tregtare midis SHBA-së dhe BE-së për Groenlandën – tensione që pothuajse shpërthyen në Davos vetëm tre javë më parë. Por që atëherë kanë ndodhur kaq shumë gjëra saqë ajo histori tashmë duket e vjetër. O Zot i madh… dhe jemi vetëm në muajin shkurt.
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autores dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
