Të dyja gratë dukeshin të rraskapitura. Ato përpiqeshin të ruanin kontaktin me sy dhe të përqendroheshin në bisedë. Përshkruanin një ndjenjë të vazhdueshme ankthi, me pamundësi për të pushuar, duke pritur pafund për lajme që nuk vijnë kurrë.
Njëra kishte pesë fëmijë, tjetra katër. Burrat e tyre u vranë në luftime. “Këtu na sollën burrat tanë”, thanë gratë.
“Ishim të reja”, tha njëra. “Nëse do të kisha qenë më e madhe dhe do të kuptoja më shumë për jetën, do të kisha refuzuar.”
“Dua thjesht të largohem nga këtu dhe të harroj gjithçka.”
Pas tyre, fëmijët luanin me këlyshë qensh, duke qeshur dhe duke ndjekur njëri-tjetrin.
Por njerëzit që i ruanin nuk shihnin asgjë të pafajshme në atë skenë.
“Këtu fëmijët dinë si t’i stërvisin qentë për të vrarë”, tha një prej tyre. “Ata dinë si të bëjnë dhe të përdorin armë, thika dhe objekte të tjera.”
Kampi Roj ka rreth 2,300 gra dhe fëmijë nga afërsisht 50 kombësi të ndryshme; më shumë se 1,500 janë fëmijë, shumë prej të cilëve kanë mbërritur kur ishin ende foshnja dhe janë rritur në izolim, nën hijen e kullave të vrojtimit.
Udhëtimi për të arritur këtu nuk matet me kilometra apo milje, por me leje dhe logjistikë të ndërlikuar. Ai fillon në Sarajevë, kalon përmes Stambollit dhe pasohet nga një fluturim nate drejt Erbilit në Kurdistanin e Irakut.
Nga Erbili, udhëtimi vazhdon me makinë drejt perëndimit në Siri dhe në një tjetër rajon të kontrolluar nga kurdët.
Pompat e naftës shpojnë terrenin e rrafshët. Në qytetin Qamishli, dyqanet qëndrojnë hapur deri vonë dhe gjeneratorët gumëzhijnë kur ndërpritet energjia elektrike; tabelat janë të shkruara në gjuhën kurde, arabe dhe siriane.
Pikat e kontrollit shtrihen përgjatë rrugës për në kampin Roj; dokumentet kalojnë dorë më dorë dhe burra me pushkë bëjnë shenja qetësisht; procesi është i përsëritur dhe procedural.
I pasur me naftë, por i varfër, ky territor ishte për dy vjet nën kontrollin e Shtetit Islamik.
Në vitet 2016-2017, ai kaloi nën Administratën Autonome të Sirisë Veriore dhe Lindore (AANES), një autoritet qeverisës i udhëhequr nga kurdët që u shfaq gjatë luftës. I mbështetur ushtarakisht nga koalicioni i udhëhequr nga SHBA-ja në luftën kundër Shtetit Islamik, ky administrim drejton këshilla lokale, forca sigurie, gjykata dhe shërbime bazë në një territor multietnik.
Megjithatë, në vitin 2024, Bashar al-Assad u rrëzua nga pushteti dhe në janar të këtij viti ekuilibri i brishtë në verilindje të Sirisë ndryshoi kur forcat e qeverisë siriane të mbështetura nga SHBA-ja u zhvendosën për të rimarrë fusha kyçe nafte dhe gazi në lindje, përfshirë vende strategjike që kishin qenë nën kontrollin e Forcave Demokratike Siriane (SDF) të udhëhequra nga kurdët që nga viti 2016.
Qeveria nisi një operacion të koordinuar ushtarak në territoret e mbajtura nga SDF-ja në verilindje të Sirisë pas muajsh tensionesh dhe negociatash të bllokuara mbi integrimin dhe kontrollin e territorit.
Një armëpushim i dakorduar në mes të janarit kombinoi një ndalim të menjëhershëm të luftimeve me një kornizë të propozuar riintegrimi, zbatimi i së cilës mbetet i pasigurt. Sipas kushteve të deklaruara, forcat e qeverisë siriane do të rimarrin kontrollin mbi qytetet kryesore, pikat kufitare dhe fushat e naftës dhe gazit, ndërsa forcat kurde pritet të tërhiqen nga pozicionet e vijës së frontit.
Kombet e Bashkuara morën përgjegjësinë formale për kampet në fillim të këtij viti, por mungesa e sigurisë do të thotë se ato ende nuk kanë marrë kontroll të plotë operacional. Mes të ndaluarve janë rreth 100 shtetas të Bosnjës dhe Hercegovinës dhe një numër i pakonfirmuar nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Serbia. Disa janë ndaluar që nga viti 2017, shumica që nga viti 2019. BIRN i vizitoi ata në fund të dhjetorit.
Rritje në izolim
Kampi Roj bëhet i dallueshëm vetëm kur i afrohesh; nga larg, ai përzihet me terrenin përreth.
Perimetri përbëhet nga disa shtresa rrethimi me tela, një mur betoni i ndërtuar së fundmi dhe kulla vrojtimi të vendosura në intervale të rregullta, njëra prej të cilave është e mbikëqyrur nga një roje e armatosur. Afër ndodhen disa shtëpi private të papërfunduara, të ndërtuara me mjete të kufizuara, që ndajnë të njëjtin peizazh pa ndonjë ndërveprim të dukshëm me kampin.
Gjeografikisht, Roj ndodhet pranë kufijve të Irakut dhe Turqisë jugore, afër qytetit Al-Malikiyah, i njohur në kurdisht si Derik. Kampi u krijua në vitin 2016 nga autoritetet e udhëhequra nga kurdët si përgjigje ndaj rritjes së numrit të grave dhe fëmijëve të huaj në lëvizje, ndërsa Shteti Islamik po humbte territor.
Afërsisht dy të tretat e popullsisë së tij janë fëmijë. Shumë prej tyre mbërritën kur ishin ende foshnja dhe janë rritur në kamp, i cili në praktikë është një burg në ajër të hapur nga i cili nuk u është lejuar kurrë të largohen.
Ekipi raportues i BIRN u shoqërua gjatë gjithë vizitës në kamp nga dy gra, të dyja me uniformë ushtarake.
Njëra ishte oficere për marrëdhënie me publikun në emër të administratës; ajo i përshkroi autoritetet kurde si aktorë humanitarë përgjegjës për përmbajtjen e asaj që ajo e quajti mbetjet e Shtetit Islamik, të lëna pas nga pjesa tjetër e botës. Sipas saj, kampi nuk është vetëm një vend ndalimi, por pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të mbrojtur njerëzit përtej kufijve të Sirisë. Gratë dhe fëmijët që mbahen aty janë të rrezikshëm, tha ajo.
Gruaja tjetër ishte shefja e sigurisë së kampit, një veterane e forcave kurde, e cila tha se disa nga të afërmit e saj të ngushtë ishin vrarë nga Shteti Islamik.
Është e qartë se të dyja gratë i shohin kampet e drejtuara nga kurdët si provë të legjitimitetit të territorit gjysmë-autonom, duke i treguar botës aftësinë e tij për të siguruar rend dhe siguri.
Bisedat zhvilloheshin në anglisht ose arabisht; gjuha boshnjake nuk lejohej. Qasja ishte e kufizuar në dy orë në ditë dhe çdo kontakt me gratë e mbajtura brenda duhej të ndërmjetësohej nga shoqërueset. Individët thirreshin me emër dhe silleshin te reporterët.
Vetëm përmes këtyre kufizimeve BIRN mundi të vëzhgonte jetën në kamp dhe të ndërvepronte me ata që mbaheshin brenda.
Rreshta strehash identike shtrihen në të gjitha drejtimet, të ndërprera nga shtigje balte dhe pluhuri. Shumë pak roje janë të dukshme. Kampi është i ndarë në tre zona dhe qarkullimi midis tyre nuk lejohet.
Seksioni i parë u ndërtua për të pritur shtetas të huaj që mbërritën në vitet 2016 dhe 2017. Ndërsa kampi u zgjerua, u ndërtuan zona shtesë për të akomoduar ardhjet e mëvonshme. Banorët më të rinj të Roj janë transferuar vetëm së fundmi nga një kamp tjetër, më i madh, i njohur si al-Hol.
Me kalimin e viteve, organizatat humanitare kanë dokumentuar vazhdimisht vdekje të fëmijëve të lidhura me sëmundje, aksidente, dhunë dhe vonesa në marrjen e kujdesit mjekësor. Në vitin 2021, një djalë katërvjeçar, fëmija i një gruaje nga Bosnja, vdiq në al-Hol pasi u shtyp nga një autocisternë, raportoi Radio Evropa e Lirë.
“Nuk patëm zgjedhje tjetër”
Në qendër të kampit Roj ndodhet një treg i vogël, ku grave dhe fëmijëve u lejohet të bëjnë blerje në ditë të caktuara, të planifikuara sipas zonave, për ushqime dhe mallra bazë. Anëtarët e familjeve në vendet e tyre të origjinës mund të dërgojnë para përmes kanaleve të miratuara dhe “të sigurta”, megjithëse shumat janë rreptësisht të kufizuara dhe përgjithësisht të ulëta.
Gratë e para me të cilat foli BIRN ishin nga Serbia. Ato thanë se autoritetet serbe kishin kontaktuar kampin për herë të parë për to në nëntor të vitit të kaluar. Që atëherë nuk kishin dëgjuar më asgjë.
Disa gra nga Bosnja dhe Hercegovina u afruan, të veshura me nikab. Ato thanë se kishin ardhur në Siri sepse ishin të reja dhe u ishte thënë se do të kishin një jetë më të mirë.
“Disa njerëz shkuan në Gjermani”, tha njëra. “Neve na ofruan Sirinë.”
“Nuk e dinim vërtet se çfarë ishte”, tha një tjetër. “Kur mbërritëm, na morën pasaportat. Pas kësaj nuk patëm zgjedhje tjetër – as për mënyrën si të jetonim, çfarë të thoshim apo të bënim, apo ku të shkonim. Shumë prej nesh kaluan edhe kohë në burgjet e Shtetit Islamik, pasi u përpoqën të arratiseshin ose nuk donin të merrnin pjesë në aktivitetet e tyre.”
Ato thanë se duhet të paguajnë për mbulesën plastike të çadrave të tyre, rreth 100 dollarë, si dhe për energjinë elektrike, e cila është e disponueshme një herë në mëngjes dhe përsëri në pasditen e vonë.
Ato gjithashtu thanë se duhet të paguajnë për shumicën e ushqimit dhe shpenzimeve mjekësore, përfshirë edhe kujdesin dentar.
Brenda çadrave, BIRN pa dyshekë në tokë dhe pajisje bazë gatimi, zbukurime të vogla, imazhe dhe shishe të zbrazëta parfumi. Në disa kishte vargje dritash dekorative. Çadrat ishin të pastra dhe të rregullta, ndërsa shtigjet mes tyre mirëmbaheshin me kujdes.
Uji duhet të sillet brenda në tende dhe të nxehet manualisht. Pas pothuajse një dekade, jeta e përditshme është bërë rutinë. Një televizor, i ndezur për disa orë çdo ditë për të ndjekur lajmet, bëhet lidhja e vetme e rregullt me botën e jashtme.
Ajo që i shqetëson më shumë gratë janë fëmijët e tyre, të cilët nuk dinë asgjë për jetën jashtë kufijve të kampit.
“Ne përpiqemi t’i mësojmë”, tha njëra, “por bota jashtë është shumë abstrakte për ta.”
Nuk ka libra dhe shkolla në gjuhën arabe është përsëritëse dhe e kufizuar, tha gruaja.
Orët e mësimit janë të shkurtra dhe materialet mësimore të pakta. Gratë thonë gjithashtu se fëmijët e tyre janë të pazhvilluar fizikisht për shkak të kufizimeve në dietën e tyre. Kur arrijnë adoleshencën, ata shpesh bëhen të tërhequr dhe të heshtur.
Djemtë që arrijnë pubertetin, shpesh rreth moshës 13 vjeç, ndonjëherë edhe më herët, largohen me forcë dhe transferohen në qendra të veçanta ndalimi për djem, përfshirë një të quajtur al-Houri.
Disa nëna përshkruan raste kur gra të tjera përpiqeshin t’i fshihnin djemtë e tyre duke hapur gropa të cekëta nën çadrat e tyre, ku i mbanin të fshehur.
Kur djemtë mbushin 18 vjeç, ata mund të transferohen në burgje për burra dhe, në disa raste, humbasin çdo kontakt me familjet e tyre. Autoritetet e kampit e justifikojnë ndalimin e pacaktuar të djemve duke përmendur atë që e përshkruajnë si ndikimin e vazhdueshëm të ideologjisë së Shtetit Islamik.
Larg veshëve të stafit të kampit, gratë folën për poshtërime nga rojet, sjellje të dhunshme dhe vjedhje. Të gjitha raportuan se në një moment janë rrahur ose janë mbyllur vetëm në qeli të ngjashme me kafaze. Dënime të tilla jepen për shkelje rregullash, si p.sh. posedimi i një telefoni celular ose sende të tjera të ndaluara; ndonjëherë dhuna është arbitrare.
BIRN hyri gjithashtu në qendrën al-Houri, ku një djalë 17-vjeçar nga Bosnja dhe Hercegovina tha se kishte ardhur në Siri në moshën trevjeçare dhe ishte ndarë nga nëna dhe motrat në moshën 11-vjeçare.
Ai tha se ndonjëherë ka qasje në mësim, por kryesisht në programe deradikalizimi, dhe në një fushë të vogël sportive ku i pëlqen të luajë futboll.
Ai ndan një dhomë me nëntë djem të tjerë. Një televizor transmetonte vazhdimisht filma vizatimorë. Përgjigjet e djalit ishin të shpejta, pa emocion, pothuajse sikur të ishin të mësuara përmendësh. Ai fliste një gjuhë boshnjake të çalë.
Tensione në rritje
Sipas Nenit 33 të Konventës së Katërt të Gjenevës, ndëshkimi kolektiv është rreptësisht i ndaluar; sipas Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR), çdo privim i lirisë duhet të jetë i ligjshëm, i nevojshëm, proporcional dhe subjekt i shqyrtimit gjyqësor; ndërsa sipas Konventës së OKB-së për të Drejtat e Fëmijës, ndalimi i fëmijëve duhet të përdoret vetëm si mjet i fundit dhe për periudhën më të shkurtër të mundshme, duke i trajtuar fëmijët si mbajtës të të drejtave dhe viktima të mundshme, jo si kërcënime për sigurinë.
Sipas Human Rights Watch, kampet e ndalimit në verilindje të Sirisë i shkelin këto parime themelore.
Shumë nga fëmijët janë shumë të vegjël; disa kanë lindur në ndalim. Asnjë nga gratë apo fëmijët e huaj në këto vende nuk është paraqitur para një gjykate apo nuk ka pasur qasje në një shqyrtim ligjor.
Ndalimi i përgjithshëm dhe i pacaktuar i anëtarëve të familjeve të personave të dyshuar për lidhje me Shtetin Islamik mund të përbëjë ndëshkim kolektiv, i cili konsiderohet krim lufte, ka paralajmëruar Human Rights Watch.
Brenda territorit të kontrolluar nga kurdët, tensionet po rriten. Vitet e luftës, zhvendosjes dhe margjinalizimit politik kanë forcuar ndjenjat nacionaliste në disa segmente të popullsisë kurde dhe perspektiva e humbjes së autonomisë për të cilën kanë luftuar ka krijuar zemërim dhe frikë.
Shumë kurdë besojnë se për vite me radhë kanë shërbyer si një barrierë kundër Shtetit Islamik, duke mbajtur barrën e sigurimit të kampeve ku ndodhen dhjetëra mijëra gra dhe fëmijë që vendet e tjera nuk ishin të gatshme ose të afta t’i riatdhesonin.
“Ne luftuam kundër Shtetit Islamik në emër të pjesës tjetër të botës dhe tani pjesa tjetër e botës po na kthen shpinën”, tha për CNN në fund të janarit shefja e sigurisë së kampit Roj, të cilën BIRN e takoi në dhjetor, duke u identifikuar me nofkën Chavre.
“Shpresoj që të gjitha këto gra dhe të burgosurit të kthehen në vendet e tyre dhe të fillojnë t’i sulmojnë ato.”
Brenda kampeve, këto dinamika ndihen ndjeshëm.
Që nga fillimi i luftimeve në mesin e janarit, gratë e ndaluara në Roj kanë përshkruar një shtim të ndjeshëm të frikës dhe pasigurisë.
Sipas informacionit të përcjellë te BIRN nga burime të ndryshme, disa gra besojnë se siguria e tyre varet nga prania e vazhdueshme e organizatave ndërkombëtare dhe kanë frikë nga hakmarrja nëse autoritetet kurde mbeten pa mbështetje të jashtme.
Dëshmitë pretendojnë abuzime nga rojet e kampit pas humbjeve të fundit ushtarake të pësuara nga Forcat Demokratike Siriane (SDF), duke përfshirë kanosje dhe ndëshkim kolektiv, bastisje gjatë natës dhe shkatërrim çadrash, konfiskim të sendeve personale, ekspozim të zgjatur ndaj të ftohtit dhe dhunë fizike, përfshirë edhe ndaj fëmijëve.
BIRN nuk mundi t’i verifikonte në mënyrë të pavarur këto pretendime, por shqetësime dhe akuza të ngjashme janë raportuar edhe nga media të tjera.
Gratë që më parë ishin të ndaluara në kampin al-Hol camp e përshkruan muajin e fundit si një periudhë pasigurie dhe frike të thellë para largimit të tyre.
Sipas Agjencisë së OKB-së për Refugjatët (UNHCR), numri i njerëzve në al-Hol camp ka rënë ndjeshëm; agjencia tha se ishte informuar nga autoritetet siriane për plane për të zhvendosur familjet e mbetura në kampin Akhtarin camp në provincën e Alepos.
Të gjithë shtetasit e Bosnjës dhe Hercegovinë kanë dalë tashmë nga al-Hol camp. Si shumë gra të tjera që u larguan gjatë ose pas trazirave, ato thuhet se janë transferuar në Idlib në rrethana të paqarta dhe mbetet e panjohur kush i organizoi apo i lehtësoi këto lëvizje.
Disa gra thanë se janë informuar nga burime të paidentifikuara se çdo largim i mundshëm drejt Bosnjës dhe Hercegovinës do të bëhej nga Idlibi. Ato aktualisht po qëndrojnë në apartamente private, duke pritur udhëzime zyrtare.
Janë ngritur gjithashtu shqetësime për përpjekje të mundshme për të rivendosur ndikimin mbi gratë nga figura të tilla si kleriku salafist boshnjak Nusret Imamovic – i cili është shpallur terrorist nga Shtetet e Bashkuara dhe është lidhur nga agjencitë e sigurisë me rekrutimin dhe radikalizimin e individëve nga Ballkani që udhëtuan drejt Siri – ose nga një person i identifikuar në mesazhe të paverifikuara që qarkullojnë mes të ndaluarve si Azur Marjanovic, i cili pretendohet se operon një kanal në Telegram ku kërkon kontribute financiare me qëllim të supozuar ndihmën e grave që janë larguar nga kampet.
Një apel për mbledhje fondesh me titull “Ndihmë për motrat tona nga Siris” është vërejtur duke qarkulluar online, përfshirë në llogari të rrjeteve sociale të përshkruara si pro-salafiste. Përmbajtja e këtyre faqeve përfshin mesazhe fetare konservatore të drejtuara ndaj grave, duke kombinuar tema të devotshmërisë, bindjes dhe përkushtimit martesor.
Analistët që janë të njohur me ekosistemet online të ekstremizmit vërejnë se mesazhe të ngjashme në të kaluarën janë përdorur në mjedise që nxisin radikalizim të mëtejshëm dhe norma të kufizuara gjinore. Identiteti i personave që menaxhojnë këto llogari dhe destinacioni përfundimtar i fondeve nuk mund të konfirmoheshin në mënyrë të pavarur.
Duke menduar për izolimin e fëmijëve
Megjithëse menaxhimi i kampit al-Hol camp kaloi formalisht te Kombet e Bashkuara në fillim të vitit, përkeqësimi i situatës së sigurisë ka penguar OKB-në të marrë kontroll të plotë operacional. Qasja mbetet e kufizuar, siguria vazhdon të menaxhohet kryesisht nga forcat lokale dhe aktorët humanitarë thonë se aftësia e tyre për të monitoruar kushtet ose për të ndërhyrë mbetet shumë e kufizuar, duke e lënë përgjegjësinë të fragmentuar në një moment rreziku të shtuar.
Në javët e fundit, shtetas meshkuj të mbajtur në burgje dhe qendra paraburgimi për të mitur në verilindje të Siri u transferuan në Irak si pjesë e rikonfigurimit më të gjerë të sigurisë që pasoi armëpushimin dhe ndryshimin e kontrollit mbi mjediset e ndalimit.
Zyrtarët irakianë argumentuan se Iraku ishte më mirë i pozicionuar për të garantuar mbajtjen e tyre të sigurt dhe për të ndjekur procedurat penale. Shtetet e Bashkuara ofruan mbështetje logjistike dhe politike për këto transferime, duke i përshkruar ato si një hap paraprak për të parandaluar boshllëqet e sigurisë dhe për të ulur rrezikun e arratisjeve nga burgjet gjatë një periudhe tranzicioni të paqëndrueshme.
Sipas dokumenteve të siguruara nga BIRN dhe që i atribuohen Ministrisë së Drejtësisë së Irakut dhe Shërbimit Korrektues të Irakut, 37 shtetas nga vendet e Ballkani Perëndimor ishin ndër të transferuarit, prej të cilëve 23 janë nga Bosnja dhe Hercegovina, tetë nga Shqipëria, tre nga Kosova, dy nga Serbia dhe një nga Maqedonia e Veriut.
Që nga përshkallëzimi i luftimeve në mesin e janarit 2026, nisma qytetare, institucione ligjore dhe organizata të të drejtave të njeriut në gjithë Evropë dhe më gjerë kanë shprehur shqetësim për fatin e fëmijëve të mbajtur në Roj camp dhe al-Hol camp.
Në Bosnjë dhe Hercegovinë, ministri i Jashtëm Elmedin Konakovic tha në janar se Sarajeva kishte marrë “dritën jeshile” nga Shtetet e Bashkuara për të vazhduar me riatdhesimin e qytetarëve të saj nga verilindja e Sirisë.
Asnjë afat kohor, detaj operacional apo transferim i konfirmuar nuk ishte bërë publik dhe deri në fund të janarit nuk ishte raportuar asnjë riatdhesim.
Ndërsa largoheshim me makinë përmes fushave të naftës, me kampin që zvogëlohej në horizontin e rrafshët, pompat e naftës vazhdonin ritmin e tyre mekanik të qëndrueshëm, indiferente ndaj asaj që ndodhej pas gardheve. Ishte e pamundur të mos mendoje se si ky moment një ditë do të shkruhet në histori, si studiuesit do të analizojnë politikat, formulat ligjore dhe fjalorin administrativ që e bënë të pranueshëm ndalimin e zgjatur në emër të sigurisë.
Nuk është hera e parë. Historia ka dokumentuar se si sisteme të bindura për domosdoshmërinë e tyre kanë izoluar fëmijë dhe e kanë justifikuar këtë me gjuhën e mbrojtjes, rendit apo parandalimit. Sot ato periudha analizohen në libra dhe leksione si paralajmërime nga e kaluara. Megjithatë, ta shohësh këtë në të tashmen trazon çdo besim të rehatshëm në evolucionin moral.
Pas gati një dekade jetësh të ngjeshura në kufizime, me fëmijë që rriten pa horizonte dhe gra të zhytura në pasiguri burokratike, ajo që prek më shumë nuk është spektakli, por normalizimi.
Rreziku nuk është vetëm dhuna në vetvete, por mënyra se si ajo bëhet procedurë, fotografohet, raportohet dhe përthithet në rutinë.
Një ditë ajo do të studiohet si pjesë e historisë institucionale. Sot, ajo ndihet më afër asaj për të cilën paralajmëroi Hannah Arendt: transformimi i qetë i vuajtjes së jashtëzakonshme në diçka të menaxhueshme administrativisht. Jo aq monstruoze sa të ndërpresë sistemet, por, megjithatë, mjaftueshëm e thellë sa të shënjojë një brez të tërë.
