Pasi deklaroi se ushtria e Iranit ishte “zhdukur”, presidenti amerikan Donald Trump iu drejtua Britanisë, Francës, Japonisë dhe Koresë së Jugut – si edhe Kinës, partnerit strategjik të Iranit – që të dërgonin njësi për pastrimin e minave dhe forca detare për të rihapur Ngushticën e Hormuzit. Kur aleatët hezituan, kërkesa u shndërrua në një paralajmërim: NATO-ja do të përballej me një të ardhme “shumë të keqe” nëse nuk pranonte.
Mendimi i zakonshëm është se Trump përballet me një problem besueshmërie: pasi ka kaluar vite duke kritikuar dhe fyer aleatët, ata nuk po bashkohen kur ai ka nevojë për ta. Kjo është pjesërisht e vërtetë, por mbetet një shpjegim sipërfaqësor, sikur një krizë strukturore të mund të shpjegohej vetëm me ndjenja të lënduara. Në të vërtetë, në lojë është diçka më themelore.
Mjafton të shohim se çfarë tregojnë refuzimet. Ministri gjerman i Mbrojtjes, Boris Pistorius, e shprehu qartë: “Kjo nuk është lufta jonë; atë nuk e filluam ne.” Franca, Spanja, Italia dhe Japonia reaguan në mënyrë të ngjashme. Këto vende nuk po reagojnë thjesht nga pakënaqësia. Ato po theksojnë se Trump ka nisur një konflikt pa konsultim me ta, një konflikt që tashmë po u shkakton kosto të mëdha – naftë mbi 100 dollarë për fuçi, tregje sigurimesh të bllokuara, zinxhirë furnizimi të ndërprerë, forca të ekspozuara ndaj hakmarrjes iraniane – dhe tani kërkon që ato të marrin përsipër edhe rreziqet ushtarake.
Është sikur Trump të mos ketë paguar sigurimin ndaj zjarrit dhe më pas të paraqesë një kërkesë për një zjarr që e ka ndezur vetë, pa paralajmëruar askënd përreth. Tani fqinjët po zbatojnë të njëjtën logjikë.
Kjo logjikë pasqyron kritikën e Trump ndaj sistemit të aleancave të pas Luftës së Dytë Botërore. Kritika tradicionale – e njohur si nga e majta, ashtu edhe nga realistët dhe anti-imperialistët – argumentonte se NATO-ja dhe rendi liberal ndërkombëtar nuk i përmbushën premtimet e tyre; retorika e vlerave të përbashkëta shërbente si mbulesë për dominimin amerikan.
Në interpretimin e Trump, megjithatë, SHBA-ja nuk ishte menaxhere e sistemit, por përfituese e tij. Shtetet më të dobëta përfitonin nga mbrojtja amerikane, burimet dhe rreziqet, duke kontribuar relativisht pak në këmbim. “Rendi i bazuar në rregulla” nuk ishte një mekanizëm për të avancuar interesat amerikane, por një marrëveshje e pabalancuar. Sipas kësaj logjike, dobësia themelore e luftërave në Irak dhe Afganistan nuk ishte paaftësia, por altruizmi: Amerika investoi burime dhe jetë pa marrë përfitime të prekshme. Qasja e Trump ndaj Venezuelës pasqyron këtë leksion: lëre mënjanë demokratizimin dhe syno përfitimin konkret, si nafta.
Ky nuk është cinizëm në kuptimin klasik. Një cinik beson se gjuha morale përdoret për të fshehur interesin vetjak. Në këtë rast, Trump sugjeron të kundërtën: se sinqeriteti i Amerikës ka qenë pikërisht problemi. Rendi liberal nuk shihet si një maskë, por si një iluzion që duhet lënë pas, jo ruajtur. Disa e kanë interpretuar këtë si një lloj sinqeriteti të drejtpërdrejtë, ku politika pranohet hapur si transaksionale dhe vlerat e përbashkëta konsiderohen si një trillim i sjellshëm.
Kjo analizë nuk është plotësisht e pasaktë. Megjithatë, të thuash se Trump po çrrënjos hipokrizinë do të thotë të keqkuptosh atë që ai ka braktisur. Hipokriti ndjek interesin vetjak në privatësi, ndërsa në publik mbron vlera të përbashkëta. Ajo që Trump ka refuzuar është më thelbësore: ideja se partnerët duhet të trajtohen me drejtësi, sepse bashkëpunimi i tyre në të ardhmen është i domosdoshëm.
Një reciprocitet i tillë nuk është thjesht një fasadë për interesin vetjak; është një strategji afatgjatë për të siguruar bashkëpunim nga palë që nuk mund të detyrohen me urdhër. Ajo që është braktisur nuk është një maskim, por një mënyrë të menduari. Ngushtica e Hormuzit e bllokuar është një ilustrim i pasojave të kësaj braktisjeje: një sistem që dikur e përkthente fuqinë ushtarake dhe ekonomike në bashkëpunim të organizuar midis shteteve.
Ndërtimi i aleancave, në thelb, është një formë përgatitjeje për situata emergjente. Prania dhe angazhimi kur rreziqet janë ende të ulëta, ofrimi i përfitimeve përpara se ato të bëhen urgjente dhe trajtimi i partnerëve si bashkëpunëtorë, krijon një rezervë besimi që mund të shfrytëzohet në kohë krize. Kjo qasje nuk bazohet në sentimentalizëm, por në logjikë praktike: pagesa e “primeve” bëhet kur nuk ke nevojë për to, sepse kur të lind nevoja, mundësia për të vepruar tashmë mund të jetë e kufizuar.
Kur Britania sugjeroi se mund të dërgonte anije pasi të kishte kaluar rreziku i menjëhershëm, Trump kundërshtoi duke thënë se ato i duheshin para fitores, jo pas saj. Ai ka të drejtë. Por nuk mund t’i siguronte, sepse prej kohësh kishte shteruar kapitalin politik nga i cili burojnë angazhime të tilla. Kur shpërtheu kriza, ai iu kthye instinktivisht gjuhës së detyrimeve të aleancës – pikërisht retorikës që kishte kaluar vite duke e kundërshtuar. Edhe vetë Trump e kupton, në njëfarë mënyre, se fuqia ushtarake e zhveshur nuk mund të zëvendësojë bashkëpunimin e strukturuar.
Mësimi që kanë nxjerrë aleatët është edhe më thelbësor. Sistemi i aleancave funksiononte sepse vendoste norma që kufizonin të gjithë aktorët, përfshirë edhe ata që përfitonin më shumë sesa kontribuonin. Sapo fuqia kryesore përqafon një logjikë të pastër përfitimi, ajo u jep të gjithëve të drejtën të veprojnë njësoj. Kur Pistorius thotë “ne nuk e filluam këtë”, ai nuk po e tradhton Trump-in – ai po vepron sipas logjikës që vetë Trump ka promovuar. Aleatët nuk e kanë braktisur idenë e mbështetjes së ndërsjellë; ata kanë përvetësuar alternativën e saj.
Kjo e bën edhe më domethënëse qasjen e Trump ndaj Rusisë. Ndërsa kritikonte Francën dhe Gjermaninë për mosangazhim ushtarak, ai u pyet për raportet se presidenti rus Vladimir Putin po i jep Iranit informacion mbi forcat amerikane. “Mendoj se ndoshta po i ndihmon pak dhe ndoshta ai mendon se ne po ndihmojmë Ukrainën, apo jo?”, u përgjigj Trump. “Është si: ata e bëjnë, ne e bëjmë – në një farë mënyre është e drejtë.” Rusia ndihmon Iranin të shënjestrojë forcat amerikane dhe Trump e paraqet këtë si një reagim të pritshëm në logjikën e interesit vetjak.
Këtu bëhet e dukshme struktura e mendimit të tij. Aleatët trajtohen si të detyruar pa kushte – të marrin pjesë, të binden, të kontribuojnë – ndërsa kundërshtarët justifikohen me logjikën e reciprocitetit që u mohohet partnerëve. Putin trajtohet me mirëkuptim, ndërsa presidenti francez Emmanuel Macron me kërcënime. Aleati shihet si ai që mund të shfrytëzohet; kundërshtari, në një mënyrë paradoksale, si model.
Sistemi shumëpalësh që Trump ka dobësuar nuk ishte një mekanizëm shfrytëzimi nga shtetet e vogla ndaj një superfuqie naive. Ai ishte një infrastrukturë funksionale – një mënyrë për ta kthyer fuqinë ushtarake dhe ekonomike në veprim të koordinuar, duke shndërruar partnerët potencialë në partnerë realë dhe duke krijuar një kuptim të përbashkët për atë që përbën “problemin tonë”.
Shtetet e Bashkuara dikur e zotëronin këtë infrastrukturë. Sot nuk e kanë më, sepse Trump e ka dobësuar gradualisht këtë përkufizim të përbashkët, duke e ngushtuar “tonën” në “timen”. Si rezultat, çdo shtet vepron mbi bazën e interesit të vet të veçantë. Ajo që u ndërtua për dekada është shkatërruar brenda pak muajsh dhe gjurmët e këtij shkatërrimi shihen qartë në Ngushticën e Hormuzit.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Where Have All the Allies Gone?
