Një armëpushim dyjavor midis Shteteve të Bashkuara dhe Iranit është arritur, por shumëçka mbetet e paqartë. Çfarë do të përfshijë ai? A do të zgjasë? A do të hyjë realisht në fuqi? Dhe mbi të gjitha, ku do të çojë?
Lajmi i mirë është se shumë nga presionet që çuan në këtë armëpushim vazhdojnë të ekzistojnë. Asnjëra palë nuk ka interes në dërgimin e trupave tokësore amerikane, në sulme ndaj infrastrukturës civile iraniane, apo në shkatërrimin e impianteve të ujit, rafinerive të naftës apo qendrave të të dhënave në vendet e Gjirit. Kjo nuk nënkupton se do të arrihet një paqe formale, e plotë dhe e qëndrueshme. Por sugjeron se rikthimi në një luftë në shkallë të plotë, megjithëse i mundshëm, nuk është i pashmangshëm. Kjo na lejon të bëjmë një vlerësim paraprak të luftës dhe pasojave të saj.
Fituesi më i madh është Rusia. Ekonomia e saj ka përfituar ndjeshëm nga rritja e çmimeve të energjisë. Lehtësimi i sanksioneve amerikane ndaj naftës ruse e ka rritur edhe më tej këtë përfitim dhe mund të zgjasë edhe pas kthimit të çmimeve të energjisë në nivelet e para luftës. Kremlini ka përfituar gjithashtu nga përdorimi nga SHBA-ja i armëve që mund të ishin përdorur në Ukrainë dhe që nuk zëvendësohen lehtë, si dhe nga përkeqësimi i marrëdhënieve mes SHBA-së dhe Evropës, gjë e cila ka dobësuar më tej NATO-n—një objektiv i kahershëm i presidentit rus Vladimir Putin.
Edhe Kina ka dalë fituese. Ajo përfiton nga përqendrimi i ri i SHBA-së në Lindjen e Mesme, që do të thotë më pak forca dhe kapacitete ushtarake amerikane në Indo-Paqësor, duke ulur kështu disponueshmërinë e armëve për çdo skenar të mundshëm në lidhje me Tajvanin. Për më tepër, me SHBA-në që ka dëmtuar ndjeshëm reputacionin e saj në rajon përmes një lufte të nxituar, Kina mund të shfaqet si një partner gjithnjë e më i kërkuar.
Kush humbet? Konflikti ka qenë qartazi i dëmshëm për marrëdhëniet SHBA–Evropë dhe për Tajvanin, si dhe për Ukrainën për shkak të përfitimeve të Rusisë. Megjithatë, teknologjia e avancuar e dronëve të Ukrainës i ka mundësuar vendit të krijojë lidhje të reja tregtare dhe sigurie me shtetet e Gjirit, përfshirë Arabinë Saudite.
Një Iran më agresiv ka nxjerrë në pah dobësitë e shteteve arabe (Arabia Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe, Bahreini, Kuvajti, Katari dhe Omani). Tani ato duhet të jetojnë nën hijen e Iranit dhe të përballen me rrezikun e një konflikti të ri, duke vënë në pikëpyetje modelin ekonomik të rajonit—të bazuar në stabilitet, investime të huaja dhe turizëm.
Një tjetër humbës kryesor nuk është një shtet, por një popull: populli iranian. Regjimi, i cili kishte vrarë tashmë dhjetëra mijëra civilë para fillimit të luftës, tani është edhe më i konsoliduar, ndoshta me liderë edhe më të ashpër. Kjo nuk është diçka e mirë as për ekonominë, as për liritë e qytetarëve iranianë.
Tre vendet më të prekura nga konflikti janë edhe më të vështirat për t’u vlerësuar. Të gjitha kanë fituar dhe kanë humbur, por disa kanë humbur më shumë se të tjerat.
Irani humbi një pjesë të madhe të fuqisë së tij ushtarake konvencionale. Ekonomia e tij, tashmë në gjendje shumë të keqe para luftës, tani është në një situatë edhe më të rëndë. Shumë drejtues politikë dhe ushtarakë u vranë.
Por mund të argumentohet gjithashtu se Irani fitoi nga lufta. Ai tregoi se ka kapacitet të përballet me sukses me SHBA-në dhe të përballojë goditje, ndërkohë që vazhdon të dëmtojë të tjerët dhe të ushtrojë ndikim rajonal. Irani ka gjasa të luajë një rol të rëndësishëm, në mos dominues, në funksionimin e Ngushticës së Hormuzit në të ardhmen, çka do t’i japë ndikim dhe ndoshta të ardhura. Po ashtu, ka të ngjarë që ai të ruajë elemente të programit të tij bërthamor. Për të ardhmen e parashikueshme, regjimi duket i qëndrueshëm.
Sa i përket Izraelit, shumë nga objektivat e tij në luftë nuk janë arritur. Izraeli e zvogëloi, por nuk e eliminoi aftësinë e Iranit për të projektuar fuqi. Ai nuk arriti të sillte ndryshimin e regjimit që synonte, dhe ndryshimi i lidershipit që ndodhi mund të jetë në disavantazhin e tij.
Mbetet e paqartë nëse ndonjë marrëveshje paqeje do të ndalojë mbështetjen iraniane për aleatët e tij (Hezbollahu, Hamasi dhe Houthit) apo do të kufizojë arsenalin e tij të raketave balistike dhe dronëve. Një marrëveshje e tillë mund madje të vendosë kufizime mbi aftësinë e Izraelit për të përdorur forcë ushtarake kundër Iranit dhe aleatëve të tij.
Marrëdhënia SHBA–Izrael gjithashtu mund të jetë përkeqësuar. Zemërimi i së majtës amerikane për luftën në Gazë tashmë i kishte vënë këto lidhje historike nën presion. Tani, gjithnjë e më shumë amerikanë në të djathtë argumentojnë se Izraeli e tërhoqi SHBA-në në një luftë të jashtme për interesat e veta. Nëse Izraeli e thyen armëpushimin dhe e tërheq sërish SHBA-në në konflikt, qëndrimet ndaj tij mund të përkeqësohen më tej.
Presidenti amerikan Donald Trump e nisi luftën, me sa duket, duke supozuar se ajo do të ishte e shpejtë dhe e lehtë, si ndërhyrja në Venezuelë. Por rezultatet e dëshiruara nga administrata—një fitore vendimtare ushtarake, fundi i programit bërthamor të Iranit dhe ndryshimi i regjimit—nuk u materializuan. Gjatë procesit, 13 ushtarë amerikanë u vranë dhe qindra u plagosën. Disa avionë u rrëzuan. Pesë javë luftë kushtuan dhjetëra miliarda dollarë. Municionet u konsumuan shumë më shpejt sesa mund të zëvendësohen.
Lufta nxori gjithashtu në pah paaftësinë e Amerikës për të siguruar mbrojtje të mjaftueshme për aleatët e saj në rajon, duke i dobësuar këto marrëdhënie. Vendimi i SHBA-së për të mos u konsultuar me shumë prej aleatëve të saj para se të sulmonte Iranin ka rritur perceptimin se ajo është e paparashikueshme dhe shpërfill shqetësimet legjitime të të tjerëve.
Ndërkohë, çmimi i karburantit është rritur ndjeshëm në vend dhe fermerët po përballen me mungesë plehrash kimike. E gjithë kjo sugjeron se inflacioni më i lartë dhe një ekonomi më e ngadaltë janë të mundshme. Vetë Trump shpesh dukej i paqëndrueshëm, me postimet e tij në rrjetet sociale që ngrinin pikëpyetje mbi gjykimin dhe temperamentin e tij. Objektivat nuk ishin as të qarta dhe as të qëndrueshme dhe aparati i politikëbërjes dukej jofunksional.
Trump mund dhe do të vazhdojë të këmbëngulë se lufta ishte një sukses i madh, por realiteti është ndryshe. Sukseset taktike në fushëbetejë dhe shpëtimi mbresëlënës i një piloti nuk mund të fshehin atë që po shfaqet si një humbje strategjike.
Gjatë fushatës për president kundër Jimmy Carter në vitin 1980, Ronald Reagan u bëri amerikanëve pyetjen: “A jeni më mirë sot sesa ishit katër vjet më parë?” Shumë mendonin se jo, gjë që kontribuoi në fitoren e Reagan-it atë nëntor. Një pyetje e ngjashme mund t’u bëhet amerikanëve sot: “A jeni më mirë sesa ishit pesë javë më parë?” Përgjigjja është një “Jo” e fortë.
Nëse lufta me Iranin do të kishte qenë e domosdoshme—nëse interesat jetike të Amerikës do të ishin në rrezik dhe nuk do të kishte alternativa të tjera përveç përdorimit të forcës ushtarake—kostoja e madhe për SHBA-në dhe aleatët e saj mund të justifikohej. Por SHBA-ja kishte kohë dhe mundësi të tjera. Megjithatë, Trump nisi një luftë—një vendim për të cilin historia pothuajse me siguri do ta gjykojë ashpër.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. The Iran War’s Winners and Losers
