Përshëndetje nga Brukseli, ku në institucionet e BE-së, natën e 12-të të muajit të katërt të këtij viti, pothuajse mund të ndieje një psherëtimë kolektive lehtësimi kur u përhap lajmi: pas 16 vitesh, votuesit hungarezë i kishin treguar derën Viktor Orbán-it.
Kryeministri më jetëgjatë i Bashkimit Evropian — dhe për shumëkënd edhe më problematiku — ishte në largim. Për zyrtarët e Brukselit, ky nuk ishte thjesht një rotacion pushteti në Budapest; ishte mbyllja e një epoke të tërë bllokadash.
Vetot e Orbán-it shpesh pengonin vendimmarrjen, sidomos në politikën e jashtme dhe, më kritikisht, në çdo gjë që lidhej me Ukrainën.
Zgjedhjet hungareze — rrallë të ndjekura me kaq vëmendje nervoze — i mbajtën evropianët të ngjitur pas ekraneve më 12 prill. Ishte një nga ato mbrëmje kur shishet e shampanjës qëndronin të ftohta në frigorifer, por askush nuk guxonte t’i hapte para se gjithçka të bëhej e qartë. Vetëm kur Orbán pranoi humbjen, tapat fluturuan dhe një valë e dallueshme euforie përfshiu shumicën e kryeqyteteve të BE-së.
Ndër më të kënaqurit ishte Ursula von der Leyen, Presidente e Komisionit Evropian. Ajo ishte përplasur me Orbán-in për vite me radhë dhe, për të qenë të sinqertë, kjo kishte edhe një dimension personal.
E tallur më shumë se një herë prej tij si “peshë e lehtë”, von der Leyen i lejoi vetes një moment të vogël publik kënaqësie të fshehtë.
Postimi i saj, “Zemra e Evropës po rreh më fort në Hungari,” i thoshte të gjitha (dhe nga entuziazmi, ajo madje e postoi dy herë para se të fshinte dublikatën).
Por reagimi i saj ishte më shumë sesa emocional. Brenda pak orësh ajo po kërkonte që BE-ja të reformojë më në fund vendimmarrjen në politikën e jashtme. Mjaft me rregullin e unanimitetit, tha ajo — është koha për të kaluar te shumica e cilësuar për të minimizuar vetot e ardhshme nga “Orbán”-ët të mundshëm. Me Budapestin që nuk është më pengesë, ajo dëshiron të avancojë çështjet e politikës së jashtme, veçanërisht ato që lidhen me Ukrainën.
Orbán, në fund të fundit, ishte pengesa kryesore për disa hapa kritikë — nga hapja e negociatave të anëtarësimit të Ukrainës në BE deri te miratimi i paketës së ndihmës prej 90 miliardë eurosh që të gjitha shtetet anëtare, përfshirë Hungarinë, e kishin mbështetur fillimisht. Ai gjithashtu bllokoi paketën e 20-të të sanksioneve kundër Rusisë, e planifikuar për përvjetorin e katërt të luftës në Ukrainë. Me largimin e tij, këto çështje ka të ngjarë të ecin përpara… megjithëse jo pa nxjerrë në pah disa të vërteta të pakëndshme në kryeqytete të tjera.
Sepse tani, pa Budapestin e zhurmshëm që shërbente si mbulesë, disa skeptikë më të heshtur duhet të tregojnë qëndrimet e tyre. Dhe nuk është vetëm Sllovakia. Ndërsa qeveria e Robert Fico-s ka qenë e hapur për afërsinë e saj me Moskën, shtete të tjera të BE-së janë fshehur pas sfidës hungareze — duke preferuar vonesën ndërsa publikisht predikonin solidaritetin. Hezitimi i tyre ka pak të bëjë me Rusinë dhe shumë me frikërat praktike: koston, shkallën dhe gatishmërinë e Ukrainës për t’u integruar shpejt në BE. Siç më tha privatisht një diplomat i BE-së këtu: “Kur fillon të flasë paraja, entuziazmi priret të heshtë.”
Dhe lind një pyetje tjetër: Nëse përgjigjja për Ukrainën është “po”, pse është “jo” për Ballkanin Perëndimor?
Në fund të fundit, disa kandidatë nga rajoni që presin në “dhomën e pritjes” të BE-së — disa prej dekadash — janë shumë më të avancuar në përafrimin me standardet evropiane. Merrni si shembull Malin e Zi: pothuajse 60 herë më i vogël se Ukraina, por shumë më pak barrë për buxhetin e BE-së. Ndryshe nga hyrja e mundshme e Ukrainës, e cila do të trondiste buxhetin e BE-së, anëtarësimi i Malit të Zi do të ishte financiarisht i papërfillshëm.
Por nuk është vetëm Mali i Zi që po ndjek me vëmendje tërmetin politik në Hungari. Aleksandër Vuçiç kishte më shumë se një interes të zakonshëm për rezultatin — ndoshta ai ka më shumë për të humbur se kushdo tjetër në rajon. Për të, largimi i Orbán-it nuk është thjesht humbje e një aleati politik, por e një “binjaku” politik.
Lidhja e tyre ishte personale, ideologjike, financiare dhe politike. Të dy ndërtuan një bosht mbështetjeje të ndërsjellë — përmes investimeve, infrastrukturës dhe përkrahjes politike — që lidhi Beogradin dhe Budapestin si pak marrëdhënie të tjera fqinjësore.
Sipas disa burimeve në Beograd, Vuçiçi i druhej këtij rezultati zgjedhor. Burimet e mia serbe më thanë se kjo është arsyeja pse zgjedhjet lokale në 10 komuna u caktuan para votimit parlamentar në Hungari — një lëvizje strategjike për të testuar forcën e tij përpara se tronditjet politike të mundshme të kalonin kufirin. Në atë kohë dukej si kujdes i tepruar. Në retrospektivë, duket si parandalim.
Dy javë para se hungarezët të shkonin në votime, një incident pranë gazsjellësit Balkan Stream në Kanjiža, pranë kufirit serbo-hungarez, shtoi një shtresë intrigë në historinë zgjedhore. Autoritetet e paraqitën si “tentativë sabotimi” me përfshirje të mundshme të huaj. Por si në Budapest ashtu edhe në Beograd, shumë vetulla u ngritën me dyshim. Historia u shfaq dhe u zhduk pothuajse po aq shpejt, duke lënë pak zhurmë politike, por pa pasoja reale.
Megjithatë, pasojat emocionale janë të vështira për t’u shpërfillur.
Për Vuçiçin, Orbán nuk ishte thjesht një aleat — ai ishte një model. Ishte Orbán-i ai që i tregoi se si një demokraci post-komuniste mund të shndërrohej në një shtet të kontrolluar fort, me pushtet të centralizuar, institucione të nënshtruara dhe media besnike. Versioni serb i “demokracisë joliberale” huazoi shumë nga modeli hungarez.
Lider i ri, marrëdhënie të reja
Pas votimit në Hungari, shqetësimi i Aleksandër Vuçiçit ishte i dukshëm. Ai doli në televizionin shtetëror serb në Pashkët Ortodokse — një ditë kur edhe politikanët zakonisht heshtin — dhe reagoi hapur ndaj komenteve të liderit të ri hungarez, Péter Magyar. Kryeministri i ardhshëm i Hungarisë kishte lënë të kuptohej se “e dinte mirë çfarë po ndodh në Serbi” dhe, madje, kishte përmendur një “kumbar” pas marrëdhënies Orbán–Vuçiç. Ai nuk përmendi emër, por aludimi ishte i qartë.
Vuçiç reagoi menjëherë, duke e quajtur deklaratën “budallaqe dhe të papërgjegjshme” dhe sfidoi Magyar-in ta identifikonte këtë “kumbar” misterioz. Tensioni mes Beogradit dhe Budapestit doli papritur hapur.
Marrëdhëniet mes dy fqinjëve nuk do të jenë më si më parë. Magyar, ndryshe nga Viktor Orbán, po distancohet qartë nga Rusia — një qëndrim që i rrit menjëherë profilin në Bruksel. Hungaria e Orbán-it ishte afruar gjithnjë e më shumë me Moskën, ndërsa votuesit hungarezë kësaj here u kthyen fort kundër këtij kursi. Ndryshe nga kjo, opozita serbe mbetet e paqartë në politikën e jashtme, duke u përkufizuar kryesisht si anti-Vuçiç. Për çështje si Kosova dhe Republika Srpska, disa figura të opozitës shpesh tingëllojnë jo shumë ndryshe nga vetë presidenti.
Ndërsa karrigia e Orbán-it në Bruksel ftohet, Vuçiçi mbetet më i vetmuar — dhe nën një vëzhgim në rritje. Shtysa e tij e fundit për të ndryshuar ligjet gjyqësore në Serbi ka acaruar Komisionin Evropian. Brukseli e kishte paralajmëruar Kuvendin e Serbisë të mos ecte përpara me ndryshimet, por deputetët e partisë së Vuçiçit bënë pikërisht këtë. I kërkuan Vuçiçit të mos firmoste — ai firmosi. Ata kërkuan pezullim deri në opinionin e Komisionit të Venecias — edhe kjo u shpërfill. Çdo vendim dobësoi edhe më tej besimin e mbetur mes Serbisë dhe BE-së.
Pozicioni i Serbisë si një ndër vendet kryesore në procesin e zgjerimit tashmë është më shumë kujtim sesa realitet. Mosrreshtimi me sanksionet ndaj Rusisë, progresi i kufizuar në sundimin e ligjit dhe tkurrja e lirisë së medias kanë ndikuar, por ligjet gjyqësore duket se ishin pika e fundit. Siç ma tha këtë javë një zyrtar i lartë i BE-së: “Derisa këto ligje të rishikohen, rubineti për Serbinë është i mbyllur.”
Atmosfera është e rënduar. “Nuk mund të shpërblejmë një qeveri që injoron vijat tona të kuqe”, tha një diplomat. Sipas këtyre burimeve, bastisja e një ndërtese universitare, përpjekjet për të ndërhyrë në N1 — televizioni i fundit i pavarur në vend — dhe dhuna ndaj votuesve gjatë zgjedhjeve lokale ishin vetëm pikat e fundit në një gotë tashmë të mbushur plot.
Në Bruksel, kjo përkthehet në mungesë fondesh të reja nga Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor, edhe nëse Serbia zbaton reforma specifike për t’i përfituar ato. Brenda Komisionit Evropian, përfshirë — sipas asaj që qarkullon — Komisioneren për Zgjerimin, Marta Kos, ka gatishmëri për të shkuar edhe më tej, madje duke ngrirë edhe instrumentet e para-anëtarësimit.
Dhe kështu, Brukseli lëviz me kujdes në këtë “pranverë” të veçantë. Shampanja e natës së zgjedhjeve po e humbet ngadalë shkumën. Bisedat tani zhvendosen drejt asaj që vjen më pas — për Ukrainën, për Ballkanin Perëndimor dhe për vetë Evropën, me “Orbán-ët” e saj të fshehur.
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autores dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
