Duke u përballur me një mjedis mediatik armiqësor dhe një hartë zgjedhore të manipuluar (gerrymandered), opozita hungareze, e udhëhequr nga Péter Magyar, ka mposhtur Viktor Orbán, duke fituar jo vetëm një shumicë të thjeshtë, por edhe super-shumicën e nevojshme për të ndryshuar kushtetutën. Kjo është një kthesë tronditëse, sidomos duke pasur parasysh se Orbán siguroi super-shumica në vitet 2014, 2018 dhe 2022, duke i mundësuar partisë së tij, Fidesz, të ngulitej thellë në institucionet shtetërore dhe në sferën publike.
Tani Magyar duhet të përmbushë premtimet e përditshme të fushatës së tij – në kushtet e një krize energjetike evropiane në zhvillim, për më tepër – ndërkohë që duhet të rikthejë edhe normat demokratike. Nëse ai i menaxhon keq këto sfida, ata që kanë mbetur nga partia Fidesz në qeveri, në gjykata dhe në media do të bëjnë gjithçka që munden për të minuar apo, madje, për të sabotuar rivendosjen e demokracisë funksionale të vendit.
Problemi i “atyre që kanë mbetur” është i madh. Qeveria e Magyar-it do të përballet me një sistem gjyqësor të mbushur me emërime të Fidesz-it. Presidenti i Gjykatës Supreme u emërua në vitin 2021 me një mandat nëntëvjeçar, pavarësisht kritikave nga raportuesi special i Kombeve të Bashkuara për pavarësinë gjyqësore. Shumë pak gjyqtarë do të dalin nga sistemi gjatë mandatit të parë të Magyar-it për të ndryshuar orientimin pro-Fidesz të gjykatave.
Agjenci dhe institucione të ndryshme shtetërore janë gjithashtu të kapura. Prokurori publik, për shembull, ka treguar një aftësi të qëndrueshme për të shpërfillur rastet e korrupsionit që përfshijnë zyrtarë të Fidesz-it. Dhe falë aleatëve të Fidesz-it në media dhe universitete, partia do të ruajë një kontroll “tentakular” mbi shoqërinë civile.
Megjithatë, përvoja e vendeve të tjera që kanë kaluar procese regresi demokratik ofron disa mësime mbi mënyrën e menaxhimit të këtyre sfidave dhe sukseset ose dështimet e Magyar-it në këtë drejtim do të ofrojnë mësime të reja edhe për të tjerët.
Presidenca e Joe Biden, për shembull, ofron dy mësime të qarta. Së pari, Magyar duhet të veprojë shpejt dhe me vendosmëri për të treguar se ka një çmim për devijimin nga normat ligjore dhe kushtetuese. Në vend që të vinte si prioritet të lartë ekspozimin dhe ndëshkimin e veprimeve kriminale të vërejtura gjatë administratës së parë të Donald Trump-it, ekipi i Biden-it bëri një shfaqje të theksuar të ndjekjes së një procesi tepër të hollësishëm dhe të ngadaltë, deri në kufijtë e paralizueshmërisë.
Si rezultat, nuk pati kurrë hetime serioze për konfliktet financiare të interesit apo për përfitimet personale të Donald Trump-it gjatë administratës së tij të parë, dhe sa i përket rolit të tij në dhunën vdekjeprurëse të 6 janarit 2021, Departamenti i Drejtësisë ndoqi atë që Neë York Times e quajti një hetim “jofunksional dhe tmerrësisht të ngadaltë”. Në fakt, u deshën gati dy vjet vetëm për të emëruar një prokuror të posaçëm (Jack Smith), në një moment kur vrulli politik i administratës Biden ishte shuar pothuajse krejtësisht. Fillimi i hetimit ishte aq i vonuar sa i dha Trump-it mundësinë ta akuzonte Smith-in për ndërhyrje zgjedhore.
Në mënyrë të ngjashme, Prokurori i Përgjithshëm Merrick Garland priti gjashtë muaj pas inaugurimit për të nxjerrë një memorandum që kufizonte kontaktet midis Departamentit të Drejtësisë dhe Shtëpisë së Bardhë. Dhe nëse kjo pati ndonjë efekt publik, ai u zbeh më pas nga falja që Joe Biden i bëri më vonë djalit të tij, Hunter Biden, gjë që Donald Trump e paraqiti parashikueshëm si dëshmi të “armëzimit” të sistemit të drejtësisë.
Teoria mbizotëruese në atë kohë duket se ishte se veprimi i shpejtë ligjor ndaj Trump-it do të kishte rezultuar kundërproduktiv, pasi do të perceptohej si i njëanshëm politikisht. Ky arsyetim sot duket qartësisht i gabuar dhe Péter Magyar ka një mundësi për të mos bërë të njëjtin gabim. Përpjekjet e tij për rikthimin e llogaridhënies, për më tepër, nuk duhet të kufizohen vetëm në parandalimin e sabotimit të procesit të ri-demokratizimit nga mbetjet e Fidesz-it. Duke pasur parasysh fokusin e fushatës së tij mbi korrupsionin endemik të regjimit të Viktor Orbán, do të ishte krejtësisht e arsyeshme që prokurorët shtetërorë të hetojnë ata që kanë përfituar në mënyrë të padrejtë nga funksionet e tyre, përfshirë vetë Orbán-in.
Sa i përket trajtimit të të emëruarve të mëparshëm, gjykatat janë veçanërisht të rëndësishme në këtë aspekt. Po të mos kishin qenë vendimet e Gjykatës Supreme të SHBA-së që dobësuan klauzolën e skualifikimit të Amendamentit të Katërmbëdhjetë (njëzëri – për turpin e gjyqtarëve liberalë) dhe më pas që e shuan pothuajse mundësinë e ndjekjes penale (me kundërshtimin e ashpër të liberalëve), Trump do të kishte hyrë në zgjedhjet e vitit 2024 në një pozicion krejt tjetër. Në vend të kësaj, ato vendime bënë që Trump të mos përballej kurrë, në një proces gjyqësor të hapur, me provat e përfshirjes së tij në përpjekjet e rrezikshme dhe të paligjshme për të përmbysur rezultatin zgjedhor.
Edhe nëse specifikat e këtyre vendimeve që favorizuan Trump-in nuk mund të ishin parashikuar, kishte arsye të mjaftueshme për shqetësim rreth mënyrës se si gjyqtarët e emëruar nga presidentë republikanë (përfshirë tre të emëruarit nga vetë Trump-i) do të trajtonin shkeljet e tij ligjore. Ndërsa Kushtetuta e SHBA-së kufizon atë që një president mund të bëjë ndaj këtyre “trashëgimive” gjyqësore, përplasja mes Franklin Roosevelt-it dhe Gjykatës së Lartë konservatore mbi Neë Deal-in (Marrëveshja e Re) në vitet 1930 tregon se çfarë është e mundur.
Franklin D. Roosevelt propozoi zgjerimin e Gjykatës dhe kjo masë ligjore, megjithëse shumë e diskutueshme, arriti të ushtrojë presion mbi gjyqtarët që të tërhiqeshin nga bllokimi i tyre reaksionar. Ndryshe nga kjo, Joe Biden hezitoi, duke emëruar një komision të gjerë për të shqyrtuar reformën e Gjykatës Supreme. Rezultati, muaj më vonë, ishte një raport 200-faqesh gjerësisht i pavëmendshëm që nuk pati ndikim në opinionin publik.
Për fat të mirë, qeveria e Péter Magyar ka avantazhin e madh të një shumice parlamentare prej dy të tretash, e aftë për të ndryshuar kushtetutën. Ndërsa Fidesz e keqpërdori këtë pushtet, përgjigjja e duhur nuk është mosveprimi, por rikthimi i ekuilibrit demokratik.
Ashtu si në Hungarinë e sotme, do të vijë një moment kur SHBA-ja do të duhet të kalojë përtej mandatit të dytë të Trump-it dhe të përballet me dëmet e shkaktuara ndaj gjykatave dhe besueshmërisë së Departamentit të Drejtësisë. Vëzhgimi i asaj që funksionon dhe nuk funksionon në rastin e Péter Magyar do të jetë me vlerë udhëzuese. Nëse Hungaria mund të shndërrohet në një model për MAGA-n, ajo mund të shërbejë gjithashtu si një terren prove për eksperimentimin e rikthimit të demokracisë funksionale.
Më e pakta, Hungaria do të jetë një rast testues për të parë nëse hetimet dhe ndjekjet penale mund të rrëzojnë mitin se liderët populistë përfaqësojnë “popullin”. Ajo mund të na tregojë nëse është më efektive të vihet theksi te korrupsioni i së kaluarës apo te sjellja antidemokratike. Natyrisht, për shkak se Péter Magyar ka më shumë mjete ligjore për të çmontuar dhe reformuar institucionet e deformuara politike – si hartat zgjedhore të manipuluara – përvoja e tij nuk do t’i japë SHBA-së një model të drejtpërdrejtë. Por duke vepruar me vendosmëri për të çrrënjosur pengesat e Fidesz-it, ai mund të ofrojë një mësim të rëndësishëm mbi mënyrën se si mbrojtësit e demokracisë liberale mund të mbrojnë vlerat e tyre.
A do të shënojë rënia e Viktor Orbán një pikë kthese për demokracinë globale? Me zbehjen e entuziazmit, ka gjasa që vështirësitë të bëhen më të dukshme. Megjithatë, përballë këtyre sfidave, Hungaria e Péter Magyar ofron një mundësi të vlefshme për të reflektuar se si mund të reformohen dhe ripërtërihen vetë sistemet tona politike.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Hungary’s New Leader Must Avoid Joe Biden’s Mistakes
