Largimi i Viktor Orban-it nga pushteti shihet si një pikë kthese historike, që mund të shënojë fillimin e një epoke të re për lirinë e medias në një vend ku, për më shumë se një dekadë e gjysmë, hapësira për gazetari të pavarur është ngushtuar në mënyrë sistematike.
Gjatë 16 viteve të qeverisjes së saj, partia Fidesz ndërtoi një arkitekturë të sofistikuar kontrolli mbi mediat, e konsideruar gjerësisht si një nga më të centralizuarat brenda Bashkimit Evropian. Paralelisht, media kritike dhe ato investigative u përballën me presion të vazhdueshëm politik, ekonomik dhe institucional, duke e zhvendosur ekosistemin mediatik drejt një modeli gjithnjë e më të kontrolluar.
Pasojat e këtij transformimi janë reflektuar në mënyrë të drejtpërdrejtë në renditjet ndërkombëtare të lirisë së shtypit, ku Hungaria ka rënë ndjeshëm, duke u përmendur shpesh si shembull i konsolidimit të “kapjes së medias” brenda një shteti anëtar të BE-së.
Në këtë kontekst, qeveria e ardhshme e Tisza-s, e udhëhequr nga Peter Magyar, përballet me pritshmëri të larta për të ndërmarrë reforma strukturore në këtë sektor. Shumica e saj e gjerë në parlament i jep jo vetëm legjitimitetin politik, por edhe instrumentet ligjore për të ndërhyrë në mënyrë të drejtpërdrejtë në sistemin ekzistues.
Megjithatë, sfida mbetet e konsiderueshme. Rishikimi i legjislacionit të viteve 2010–2011, çmontimi i institucioneve të ngritura gjatë epokës Fidesz dhe krijimi i një kuadri të ri rregullator që garanton pavarësinë editoriale kërkojnë një ekuilibër delikat mes reformës dhe stabilitetit institucional.
Çdo hap i gabuar në këtë proces mund të hapë polemika politike të brendshme dhe të tërheqë vëmendje kritike nga institucionet e Bashkimit Evropian, veçanërisht në lidhje me standardet e shtetit të së drejtës. Në të njëjtën kohë, një qasje e kujdesshme dhe e strukturuar mund ta kthejë Hungarinë në një rast referimi për rikthimin e lirisë së medias në një Evropë ku presionet mbi gazetarinë e pavarur janë gjithnjë e më të dukshme.
Përballja me perandorinë mediatike të Fidesz-it
Në mënyrë të pashmangshme, çdo përparim në lirinë e medias në Hungari do të nënkuptojë një përballje të drejtpërdrejtë me sistemin e ndërtuar nga Fidesz gjatë 16 viteve në pushtet.
Siç ka dokumentuar prej kohësh Instituti Ndërkombëtar i Shtypit (IPI), kjo “perandori mediatike” u ngrit mbi një kombinim të ndërlikuar masash: legjislacioni regresiv për median, dominimi i qëndrueshëm mbi mediat publike, përqendrimi i mediave private në duart e pronarëve të lidhur politikisht, si dhe deformimi i tregut mediatik përmes reklamave shtetërore të shpërndara në mënyrë selektive.
Përmes këtij shfrytëzimi të koordinuar të instrumenteve ligjore, rregullatore dhe ekonomike, Fidesz vlerësohet se ka ushtruar kontroll të drejtpërdrejtë ose të tërthortë mbi rreth 80 për qind të tregut mediatik. Kjo ka sjellë një erozion të thellë të pluralizmit mediatik dhe konsolidimin e kontrollit politik mbi hapësirën e debatit publik, në një shkallë që më parë konsiderohej e pamundur brenda një vendi anëtar të BE-së.
Paralelisht, media e pavarur është përballur me marrje armiqësore nën kontroll të interesave proqeveritare të biznesit, ndërsa të tjera janë nxjerrë jashtë transmetimit përmes vendimeve diskriminuese për licencim. Ato media që arritën të mbijetojnë dhe të ruajnë pavarësinë janë përballur për vite me radhë me fushata shpifëse, survejim me spyëare, padi abuzive dhe hetime nga Zyra për Mbrojtjen e Sovranitetit.
Të marra së bashku, këto zhvillime përbëjnë një nga sulmet më të qëndrueshme ndaj lirisë së shtypit të regjistruara ndonjëherë brenda Bashkimit Evropian. Edhe pse largimi i Fidesz-it nga pushteti do të shënonte fundin e sulmeve të motivuara politikisht ndaj medias, sistemi i kapjes së saj që është ndërtuar ndër vite mbetet ende në fuqi. Një strukturë e ngritur gjatë më shumë se një dekade nuk çmontohet lehtë.
Premtimet e manifestit të Tisza-s
Siç ka treguar edhe përvoja në Poloni pas humbjes zgjedhore të Partisë “Ligj dhe Drejtësi” (PiS), çmontimi i një sistemi të rrënjosur të kapjes së medias dhe krijimi i një ekosistemi të ri mediatik që nxit gazetari pluraliste do të jetë një proces i vështirë dhe i zgjatur.
Për këtë qëllim, Tisza ka paraqitur në manifestin e saj zgjedhor një sërë politikash që synojnë adresimin e propagandës shtetërore. Masa më e spikatur është pezullimi i menjëhershëm i programit informativ të transmetuesit publik MTVA, deri në përfundimin e reformave që do të garantojnë pavarësinë dhe neutralitetin e tij. Pas fitores, Peter Magyar e forcoi këtë zotim në një intervistë të ashpër në studiot e MTVA-së, ku u zotua ta mbyllte atë që e quajti “fabrikë gënjeshtrash” dhe të pezullonte “shërbimin informativ të mashtrimit”.
Manifesti i Tisza-s parashikon gjithashtu miratimin e një legjislacioni të ri për median; ndërprerjen e financimit publik për propagandën shtetërore; vendosjen e një moratoriumi mbi reklamat shtetërore në media; si dhe nisjen e hetimeve për abuzimet e dyshuara me spyëare gjatë epokës Fidesz.
Megjithëse këto politika sinjalizojnë një drejtim të qartë reformues, mënyra konkrete e zbatimit të tyre dhe nëse ato janë pjesë e një strategjie më të gjerë për transformimin e sistemit mediatik mbeten ende të paqarta.
Ndërsa forma që do të marrin këto ndryshime dhe ndikimi i tyre pritet të bëhen më të dukshme në muajt në vijim, disa zhvillime pozitive janë vërejtur edhe para ardhjes së Tisza-s në pushtet. Në konferencën treorëshe të Peter Magyar-it një ditë pas zgjedhjeve, mediat e pavarura u lejuan të bënin pyetje për herë të parë pas shumë vitesh, duke përmbysur një praktikë të konsoliduar, sipas së cilës ato përjashtoheshin nga ngjarjet dhe konferencat e rëndësishme politike.
Ndërkohë, shenjat e para tregojnë se aparati propagandistik i Fidesz-it ka nisur të shfaqë çarje. Në agjencinë shtetërore të lajmeve MTI, më shumë se 90 gazetarë nënshkruan një letër ku denoncohej censura e drejtpërdrejtë dhe kërkohej rikthimi i autonomisë editoriale dhe raportimit të paanshëm. Në TV2, kanalin kryesor privat proqeveritar, drejtori i lajmeve u shkarkua dhe disa prezantues u hoqën nga transmetimi.
Këto zhvillime, si para ashtu edhe pas zgjedhjeve, tregojnë një proces të shpejtë dhe të gjerë ristrukturimi të sistemit mediatik në vend. Edhe pse kjo agjendë reformuese pritet të ketë mbështetjen e Bashkimit Evropian, sfida kryesore për Tisza-n do të jetë çmontimi i një sistemi të kapur duke përdorur vetëm mjete ligjore dhe demokratike. Kërcënimi i Magyar-it për pezullimin e shërbimit publik të lajmeve pritet të jetë një nga momentet më të ndjeshme dhe mund të përcaktojë drejtimin e qasjes së ardhshme të Tisza-s.
Ndryshim sistemik
Për të rikthyer realisht lirinë e medias në Hungari, qeveria e re do të duhet të shkojë shumë përtej ndryshimeve të kufizuara dhe ndërhyrjeve kozmetike në menaxhim. Reforma e kuadrit mediatik të vendit në mënyrë që të garantohet liria e shtypit kërkon një ndryshim sistemik – një reformim të arkitekturës së gabuar mediatike të vendosur gjatë reformës së Fidesz-it në vitet 2010–2011, nga e cila burojnë shumë prej problemeve aktuale.
Një nga prioritetet e para legjislative të qeverisë së re të Tisza-s në fushën e medias do të duhet të jetë reforma e ligjeve ekzistuese për mediat publike. Në vitin 2010, Fidesz miratoi Ligjin CLXXXV, i cili unifikoi transmetuesit publikë dhe entitetet shtetërore të medias nën një kornizë të centralizuar të vendosur nën kontrollin e politizuar të MTVA-së shtetërore. Brenda këtij sistemi qeverisjeje dhe financimi, pozicionet drejtuese dhe ato redaksionale u politizuan ndjeshëm, ndërsa institucionet mediatike u shndërruan në instrumente audiovizive të propagandës shtetërore.
Legjislacioni që rregullon sistemin e medias publike duhet të zëvendësohet me një kuadër modern që garanton media publike të pavarura, në përputhje me nenin 5 të Aktit Evropian për Lirinë e Medias (EMFA). Këto ndryshime duhet të garantojnë që rregullimi i medias kombëtare të ndahet institucionalisht nga qeverisja e medias publike, për të kufizuar mundësinë e kapjes institucionale të integruar.
Një tjetër prioritet legjislativ duhet të jetë adresimi i ligjit për rregullimin e medias. Sistemi aktual rregullator është gjithashtu produkt i ligjeve të miratuara nga Fidesz në 2010–2011, të cilat krijuan Autoritetin Kombëtar për Median dhe Komunikimet (NMHH) dhe Këshillin e tij të Medias. Në këtë strukturë të centralizuar, sistemi rregullator mediatik i Hungarisë u bë një nga më të kapurit politikisht në Bashkimin Evropian.
Brenda këtij kuadri ligjor, Fidesz ka përdorur në mënyrë të përsëritur shumicën e saj prej dy të tretash për të emëruar kandidatët e saj në të pesë vendet e Këshillit të Medias. Nën këtë drejtim, shumica e vendimeve për tenderët mediatikë gjatë dekadës së fundit kanë favorizuar mediat e lidhura me Fidesz-in, ndërsa autoriteti ka prioritarizuar shpesh interesat proqeveritare në bashkimet mediatike dhe shpërndarjen e frekuencave. Një shkëputje e plotë nga ky sistem i kapur dhe zëvendësimi i tij me një trup të pavarur është thelbësor.
Një prioritet i tretë duhet të jetë një ndryshim thelbësor i rolit të shtetit në tregun e reklamave. Nën Fidesz-in, shteti hungarez u bë një nga reklamuesit më të mëdhenj në treg. Meqë nuk ekzistojnë dispozita ligjore që garantojnë shpërndarje të drejtë dhe transparente të reklamave shtetërore, Fidesz, përmes Zyrës Kombëtare të Komunikimit, i shpërndau këto fonde në bazë të besnikërisë politike dhe jo kritereve objektive, duke deformuar tregun në favor të narrativës proqeveritare.
Normalizimi i praktikave të reklamave shtetërore dhe ndërprerja e financimit të propagandës shtetërore do të sjellin një rikonfigurim të madh të tregut. Mediat propagandistike që mbijetonin përmes këtyre fondeve të fryra do të mbeten papritur pa burime financimi. Ndërsa disa nga televizionet më të mëdha pro-Fidesz dhe tabloidët ndoshta do të mbijetojnë këtë përshtatje, shumë media më të vogla të varura nga ky sistem financiar pritet të mbyllen. Edhe pse procesi do të jetë i vështirë, garantimi i praktikave të drejta të reklamimit është thelbësor për normalizimin e tregut, krijimin e një fushe të barabartë loje dhe forcimin e pluralizmit mediatik.
Për të garantuar që këto tri shtylla kryesore të trajtohen në përputhje me standardet e BE-së, modeli për reformën ligjore dhe politike duhet të jetë Akti Evropian për Lirinë e Medias (EMFA). Ky akt përmban rregulla të qarta dhe të detyrueshme për median publike, rregullatorët e medias dhe reklamimin shtetëror, të cilat, nëse zbatohen në Hungari, ofrojnë një rrugë të qartë drejt reformës demokratike. Aktualisht, Hungaria përballet me procedura shkeljeje nga Komisioni Evropian për mosrespektimin e këtij rregullimi. Për Tisza-n, tërheqja e sfidës ligjore të Hungarisë kundër EMFA-së në Gjykatën e Drejtësisë së BE-së do të ishte një sinjal i hershëm i vullnetit të mirë ndaj Brukselit.
Për të udhëhequr këtë proces reforme, IPI ka bërë thirrje që Tisza të krijojë një grup pune parlamentar të nivelit të lartë për reformimin e medias, të mbështetur nga ekspertë të pavarur, shoqëria civile dhe akademikë vendas. Ky grup do të kishte detyrë të hartonte një plan gjithëpërfshirës dhe afatgjatë dhe të jepte kontribut të detajuar në dizajnin legjislativ. Ai gjithashtu duhet të garantojë që legjislacioni i ri të përmbushë standardet më të larta demokratike të përcaktuara nga Këshilli i Evropës dhe EMFA.
Përtej këtyre tre shtyllave kryesore, IPI ka përcaktuar edhe shtatë prioritete të tjera reforme për qeverinë e Tisza-s. Këto përfshijnë rigjallërimin e pluralizmit mediatik dhe kufizimin e përqendrimit të medias, veçanërisht në nivel lokal; krijimin e mekanizmave të llogaridhënies dhe mbrojtjes nga survejimi me spyëare ndaj gazetarëve; përmirësimin e klimës ligjore dhe mbrojtjen kundër padive SLAPP; si dhe garantimin e aksesit të drejtë të shtypit në informacion.
Po ashtu, me rëndësi thelbësore është shfuqizimi i menjëhershëm i Ligjit për Mbrojtjen e Sovranitetit Kombëtar dhe çmontimi i mëvonshëm i Zyrës për Mbrojtjen e Sovranitetit. Ky institucion përfaqëson një nga kërcënimet më serioze për demokracinë, shtetin e së drejtës dhe lirinë e medias në Hungari. Që nga krijimi i tij në vitin 2023, autoriteti ka abuzuar në mënyrë sistematike me kompetencat e tij, duke shënjestruar në mënyrë diskriminuese mediat kritike dhe investigative që marrin fonde të huaja dhe duke i paraqitur ato në mënyrë të rreme si agjentë të interesave të jashtme.
Sfidat dhe mundësitë
Edhe me një shumicë prej dy të tretash të Tisza-s, pas më shumë se 15 vitesh erozioni të qëndrueshëm të lirisë dhe pluralizmit mediatik në Hungari, procesi i përmbysjes së kësaj prirjeje pritet të jetë i gjatë dhe kompleks.
Asgjë nuk do të mund të rikthejë redaksitë e pavarura që janë mbyllur ose janë humbur për shkak të kapjes politike. Llogaridhënia për abuzimet e së kaluarës do të jetë e vështirë për t’u siguruar. Përpjekjet për të rindërtuar pluralizmin mediatik, të gërryer gjatë më shumë se një dekade e gjysmë, do të kërkojnë më shumë se një mandat politik. Ndërkohë, mbikëqyrja e Bashkimit Evropian pritet të jetë e fortë.
Megjithatë, për ringjalljen e demokracisë hungareze, reforma e lirisë së medias është thelbësore. Qëllimi nuk duhet të kufizohet thjesht në çmontimin e sistemit të vjetër, por në ndërtimin e një kuadri të ri ligjor dhe rregullator, si dhe në krijimin e një tregu mediatik ku gazetaria e pavarur mund të rigjenerohet në mënyrë natyrale.
Nëse ekziston një pikë shprese për këtë proces, ajo nuk vjen nga politika, por nga vetë komuniteti i gazetarëve të pavarur në Hungari. Gjatë 16 viteve të fundit, një grup redaktorësh, gazetarësh dhe pronarësh mediash kanë refuzuar të bëjnë kompromis me parimet e tyre, kanë qëndruar besnikë ndaj së vërtetës dhe kanë ndihmuar në mbajtjen e pushtetit nën llogaridhënie, duke kontribuar në ruajtjen e demokracisë, veçanërisht gjatë zgjedhjeve.
Nëse u jepet një fushë loje e barabartë, këto media mund të shërbejnë si pararojë e zhvillimit të një peizazhi mediatik të pavarur dhe të gjallë. Megjithatë, rruga drejt rindërtimit të pluralizmit në Hungari mbetet e vështirë, dhe mediat e vogla, veçanërisht ato investigative, do të kenë nevojë për mbështetje të vazhdueshme për të përballuar rikonfigurimin e tregut që pritet të vijë.
Nëse Tisza arrin të krijojë një kuadër të ri për lirinë e medias në Hungari që lejon lulëzimin e kësaj gazetarie të pavarur, vendi mund të ofrojë një shembull të rigjallërimit të lirisë së shtypit si për Evropën ashtu edhe për botën – një shembull i domosdoshëm në një kohë kur liria globale e medias po përballet me erozion të vazhdueshëm.
Pavarësisht sfidave që qëndrojnë përpara, ndërsa shënohet Dita Botërore e Lirisë së Shtypit më 3 maj, shpresat janë të larta që brenda një viti peizazhi i lirisë së medias në Hungari të paraqesë një tablo krejtësisht të ndryshme nga ajo e sotmja.
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autorit dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
