Për katër vitet që Krystian Wesolowski i mbajti kursimet e tij në bursën e kriptomonedhave Zondacrypto, asgjë në lidhje me kompaninë nuk i ngjalli dyshime.
25-vjeçari, menaxher rrjetesh sociale nga Wieliczka në jug të Polonisë, e zgjodhi atë për të njëjtat arsye që e bëjnë edhe shumë të tjerë: ishte një markë e njohur polake, e reklamuar gjerësisht dhe përgjithësisht e vlerësuar mirë. 40.000 zloty (9.435 euro) që ai investoi po rriteshin vazhdimisht. Një ditë, shpresonte, ato do ta ndihmonin të financonte themelet e shtëpisë që planifikonte të ndërtonte.
Më pas, në mes të prillit, një krijues videosh në YouTube që ai e ndiqte përmendi probleme në rritje me tërheqjet e parave. Wesolowski hapi aplikacionin dhe pa një njoftim: transfertat po vonoheshin, thuhej – një problem teknik, maksimumi dhjetë ditë vonesë. Ai kërkoi menjëherë tërheqjen e plotë. Paratë nuk mbërritën kurrë.
Më 16 prill, CEO i bursës, Przemyslaw Kral, publikoi një deklaratë në X duke pretenduar se kompania mbante 4,500 Bitcoin në një “cold wallet” – me vlerë mbi një miliard zloty – si rezervë sigurie. Por kishte një problem: çelësi privat për aksesin e këtyre fondeve mbahej nga bashkëthemeluesi i bursës, Sylwester Suszek, i cili ishte zhdukur në rrethana të paqarta në mars 2022 dhe tani konsiderohet i vdekur. Vetë Kral që atëherë është larguar nga Evropa dhe besohet se ndodhet në Izrael. Ai nuk ka paraqitur asnjë provë publike për të mbështetur pretendimet e tij.
“E dija që investimi në kriptomonedha sjell rrezik,” thotë Wesolowski. “Por nuk e imagjinoja se thjesht do t’i ndalonin njerëzit të kishin qasje në paratë e tyre, ndërsa i siguronin të gjithë se gjithçka ishte nën kontroll. Doli që gjithçka ishte një mashtrim.”
Wesolowski është mes mijëra polakëve, fondet e të cilëve tani janë praktikisht të ngrira në platformë, në atë që po shndërrohet me shpejtësi në një nga skandalet më të mëdha financiare në vend në dekadat e fundit, me humbje të vlerësuara në 350 milionë zloty (83 milionë euro).
Deri në vitin 2021, Zondacrypto operonte me emrin BitBay. Pasi rregullatori financiar i Polonisë e vendosi në listën e paralajmërimeve në vitin 2018, kompania i zhvendosi operacionet jashtë vendit – fillimisht në Maltë, më pas në Estoni. Ky detaj tani ka peshë të drejtpërdrejtë ligjore: për shkak se bursa është e regjistruar në Estoni, autoritetet polake kanë kompetenca të kufizuara për të ndërhyrë drejtpërdrejt.
Ajo që nisi si një krizë në një nga bursat më të mëdha të kriptomonedhave në Evropën Qendrore tani po përhapet përtej financave spekulative. Zyrtarët qeveritarë dhe investigime në media polake kanë ngritur pretendime për lidhje të dyshuara mes kompanisë, krimit të organizuar rus dhe pjesëve të së djathtës polake – ndërkohë që presidenti Karol Nawrocki ka bllokuar një projektligj që synonte të forconte mbikëqyrjen e pikërisht këtij tregu.
Kripto-fashizëm
Në realitet, lidhjet midis Zondacrypto dhe pjesëve të së djathtës polake ishin të dukshme shumë kohë përpara kolapsit spektakolar të platformës.
Në maj 2025, kompania bashkë-sponsorizoi edicionin polak të Konferencës së Veprimit Politik Konservator të SHBA-së, CPAC, ku ndër folësit ishin presidenti Andrzej Duda dhe kandidati i atëhershëm Karol Nawrocki.
Krahas tyre ishin edhe konservatorë të njohur amerikanë, përfshirë Kristi Noem, e cila e mbështeti publikisht Nawrocki-n si kandidatin e preferuar të Donald Trump-it. Ditën pasuese, Nawrocki u zotua se nuk do t’i rregullonte kriptomonedhat.
“Polonia ka nevojë për inovacion, jo për rregullim,” tha ai në Facebook. “Si president, do të garantoj që ligje drakoniane që kufizojnë lirinë tuaj nuk do të hyjnë në fuqi.”
Zondacrypto sponsorizoi gjithashtu evente që shoqëruan vizitën e parë të Nawrockit në Shtëpinë e Bardhë në vitin 2025, përfshirë një samit biznesi polako-amerikan të organizuar nga televizioni i djathtë Telewizja Republika.
Më 1 dhjetor, kriptomonedhat u bënë një front i ri në konfliktin midis Nawrocki-t dhe kryeministrit polak Donald Tusk, kur presidenti vuri veton ndaj një projektligji qeveritar që zgjeronte mbikëqyrjen shtetërore të tregut të kriptove dhe kompetencat e autoriteteve për të ndërhyrë në transaksione të dyshimta.
Në arsyetimin e tij zyrtar për veton, Nawrocki argumentoi se legjislacioni shkonte përtej asaj që kërkonin realisht rregulloret e BE-së, duke vendosur tarifa dhe detyrime administrative “që nuk gjenden në shtetet e tjera anëtare të BE-së” dhe që do ta bënin tregun e kriptove në Poloni një nga më kufizuesit në bllok. Projektligji, sipas tij, do të dekurajonte inovacionin dhe do t’i shtynte bizneset drejt juridiksioneve më të buta.
Versioni i dytë i projektligjit pati të njëjtin fat në shkurt – pak para se Zondacrypto të fillonte të kolapsonte.
Për Mateusz Mazzini, gazetar politik në Gazeta Wyborcza, vetoja pasqyronte më pak një qëndrim koherent ndaj rregullimit të kriptomonedhave dhe më shumë instinktet më të gjera politike të Nawrockit. “Pozicioni i tij i parazgjedhur është të bllokojë pothuajse gjithçka që vjen nga qeveria,” thotë ai për BIRN.
“Ndonjëherë e bën për arsye ideologjike, siç ishte rasti me SAFE, dhe ndonjëherë thjesht sepse propozimi vjen nga pala tjetër.”
Sa i përket kriptos në mënyrë specifike, argumenton Mazzini, Nawrocki duket kryesisht i pandjeshëm ndaj thelbit të çështjes, gjë që e bën të ndjeshëm ndaj presionit nga aleatë me interesa më të forta për ta mbajtur sektorin të parregulluar.
“Nëse rregullimi i kriptos është në thelb i parëndësishëm për të, por dikush në rrethin e tij politik e trajton si çështje mbijetese politike, atëherë natyrisht ai do të shtyhet në atë drejtim,” thotë Mazzini.
Në fillim të prillit, Tusk zbuloi publikisht se një muaj para votimit të parë parlamentar për të tejkaluar veton e presidentit, CEO i Zondacrypto-s Przemyslaw Kral kishte bërë pagesa të mëdha për organizata të lidhura me politikanë të së djathtës, përfshirë gati gjysmë milioni zloty (rreth 100.000 euro) për Institutin Sovereign Poland të ish-ministrit të drejtësisë dhe tani politikanit të arratisur të Ligj dhe Drejtësi (PiS) Zbigniew Ziobro – një pretendim që fondacioni më pas e konfirmoi.
“Nuk është sekret që disa forca politike në Poloni – pjesë të Konfederatës (të ekstremit të djathtë), por edhe kampi i Ziobro-s – kishin lidhje shumë të forta me tregun e kriptove,” thotë Mazzini.
Për kompani si Zondacrypto, argumenton ai, afërsia me politikën kishte mbi të gjitha një përfitim praktik. “Ajo u jepte mungesë rregullimi dhe mundësinë për të sjellë kapital që përndryshe nuk do të lejohej,” thotë ai.
Lidhja ruse
Ajo që e bëri veçanërisht kontrovers veton e Nawrocki-t ishte ajo që shërbimet e sigurisë thuhet se i kishin thënë atij për Zondacrypto. Këto gjetje, të nxjerra nga një memo e klasifikuar e Agjencisë së Sigurisë së Brendshme (ABË), ishin mjaft serioze saqë Tusk kërkoi një seancë të mbyllur parlamentare në dhjetor 2025 për t’i ndarë ato me deputetët.
Shërbimet polake të sigurisë, raportoi më vonë Gazeta Wyborcza, e kishin lidhur Zondacrypto-n me grupin Tambov – një rrjet i fuqishëm kriminal rus, i dyshuar për lidhje me figura pranë Kremlinit. Informimi i klasifikuar thuhet se u përqendrua në pretendimet se aktorë të lidhur me Rusinë u përfshinë thellë në strukturën e pronësisë së kompanisë pas vitit 2018, kur BitBay u përball me vështirësi serioze financiare – një periudhë që përkoi me valën e parë të sanksioneve ndaj Rusisë pas aneksimit të Krimesë, dhe gjatë së cilës kriptomonedhat po bëheshin një mjet gjithnjë e më i rëndësishëm për lëvizjen e parave jashtë kontrollit financiar tradicional.
Nawrocki mohoi të kishte dijeni për këtë përpara vetos së parë, por jo për të dytën.
“Zondacrypto u shfaq në rrethana të denja për një thriller kriminal,” tha Tusk para votimit të dytë të pasuksesshëm parlamentar për rrëzimin e vetos në prill. “Problemi është se një kompani me këtë lloj sfondi më pas sponsorizoi evente politike dhe sociale në Poloni dhe promovoi forca politike shumë specifike.”
Për Mazzini-n, fakti që Nawrocki u informua dhe megjithatë vendosi të vinte veton ndaj projektligjit përputhet me një model më të gjerë. Në një mjedis politik kaq të polarizuar, argumenton ai, pyetja nuk është thjesht nëse presidenti e mori informacionin, por nëse ai i besoi atij. Me figura pranë Nawrocki-t që priren të hedhin poshtë gjetjet e shërbimeve të sigurisë si produkt i një aparati të formësuar nga qeveria, informimi mund të mos ketë pasur kurrë peshë reale.
“Nuk jam i bindur që inteligjenca që lidh Zonda-n me mafien ruse pati ndonjë ndikim të madh në vendimmarrjen e Nawrocki-t,” thotë Mazzini. “Unë prirem të mendoj se ai thjesht nuk i dëgjon shërbimet e inteligjencës.”
Një zgjidhje jo e përsosur
Konsensusi ligjor është i pakëndshëm për të dyja palët e debatit rregullator. Projektligji, i vetuar ose jo, nuk do të mund t’i ndihmonte investitorët e Zondacrypto-s ndërsa bursa po kolapsonte, sepse kompania operonte me një licencë estoneze të njohur në të gjithë BE-në, dhe për rrjedhojë jashtë juridiksionit të rregullatorëve polakë.
Ajo që projektligji mund të bënte, megjithatë, është ta bënte skandalin e ardhshëm më të vështirë për t’u realizuar, përmes kërkesave për licencim, detyrimeve për mbikëqyrje, sanksioneve dhe një reagimi më të shpejtë rregullator.
Damian Dejewski, i cili drejton një zyrë për hetime forenzike në kripto dhe shërben si ekspert i thirrur në 14 gjykata rajonale në Poloni, ishte i drejtpërdrejtë. “Nga perspektiva ime praktike, ligji nuk do ta përmirësonte ndjeshëm aftësinë për të luftuar llojet e mashtrimeve me kripto në të cilat bien viktimë investitorët polakë,” thotë ai për BIRN.
Problemi më i thellë, argumenton ai, qëndron te kapaciteti i dobët hetimor dhe mungesa e mekanizmave efikasë ndërkombëtarë për gjurmimin e aseteve kripto përtej juridiksioneve.
Jacek Harasimowicz, avokat i specializuar në mashtrimet financiare dhe investuese, paralajmëron se rregulla tepër kufizuese mund të dëmtojnë sektorin e kriptomonedhave në Evropë dhe të thellojnë prapambetjen teknologjike ndaj SHBA-së dhe Azisë, por ai këmbëngul se njëfarë rregullimi mbetet i domosdoshëm.
“Mungesa e këtij lloj ligji është, në vetvete, diçka e dëmshme,” thotë ai për BIRN. Pa të, kompanitë polake përballen me pasiguri ligjore, konsumatorët kanë më pak kanale të qarta mbrojtjeje dhe shteti ka më pak mjete për ndërhyrje.
Koha po mbaron. Polonia ka afat deri më 30 qershor për të zbatuar Rregulloren e Bashkimit Evropian për Tregjet e Aseteve Kripto (Markets in Crypto-Assets Regulation). Javën e kaluar, qeveria dorëzoi versionin e tretë të projektligjit; Nawrocki, i cili nuk e kundërshton më nevojën për njëfarë rregullimi, paraqiti në parlament disa ditë më vonë, më 8 maj, propozimin e tij rival – një model që mbron një qasje më të butë rregullatore, kosto më të ulëta për kompanitë e kriptove dhe mbikëqyrje më të madhe gjyqësore mbi ndërhyrjet e shtetit.
“Kriptomonedhat janë një hapësirë politike që funksionon në mënyrë të kundërt nga mënyra se si përshkruhet,” thotë Mazzini. Narrativa publike e paraqet kriptovalutën si të decentralizuar dhe demokratike, argumenton ai, ndërsa në praktikë avantazhi kryesor ndaj parasë tradicionale është anonimiteti. Transaksionet janë më të vështira për t’u gjurmuar, shuma të mëdha mund të lëvizin jashtë sistemit formal bankar dhe fondet mund të kalojnë kufij pa të njëjtin nivel kontrolli që shoqëron një transferim tradicional.
Kjo, sipas tij, është pikërisht ajo që e bën kripton të dobishme jo vetëm për rrjete kriminale, por edhe për shtete që veprojnë në hije. Rusia, vëren Mazzini, ka përdorur kriptomonedhat në operacione ndikimi dhe sabotimi në të gjithë Evropën; hakerët e Koresë së Veriut i kanë përdorur për të financuar regjimin në Phenian.
“Duhet të jetë në interesin e çdo administrate që drejton një demokraci liberale ta rregullojë sa më shumë tregun e kriptomonedhave,” thotë ai. “Kriptomonedhat e parregulluara përbëjnë një kërcënim për sigurinë e shtetit.”
Ar “nën jastëk”
Ndërsa prokurorët përpiqen të rindërtojnë çfarë ka ndodhur brenda Zondacrypto-s, investitorët po i drejtohen avokatëve dhe hetuesve për ndihmë. Harasimowicz thotë se një numër në rritje klientësh të prekur e kanë kontaktuar atë, megjithatë ai është i hapur për perspektivat e tyre.
“Çështja kryesore është nëse kanë mbetur ende asete – dhe ku ndodhen ato,” thotë ai. “Flukset e parave midis bursës dhe kompanive të lidhura mbeten të paqarta dhe asetet mund të jenë zhvendosur në mënyrë sistematike për muaj, ndoshta vite.”
Wesolowski nuk është optimist se do t’i shohë sërish paratë e tij. “Duhet gjithmonë të kesh shpresë,” thotë ai, “por jam mjaft i dorëzuar me faktin se nuk do t’i rikuperoj.”
Ajo që Wesolowski kërkon është që kjo situatë të mos përsëritet – jo domosdoshmërish një goditje ndaj kriptomonedhave në vetvete, por diçka më bazike: fonde garancie, një nivel minimal mbrojtjeje shtetërore për njerëzit që investojnë përmes platformave si kjo.
I pyetur nëse është ndier ndonjëherë i mbrojtur në mënyrë të mjaftueshme nga shteti polak si investitor në kripto, ai nuk heziton: “Jo.”
Këto ditë, këshilla e tij për këdo që mendon të investojë në kriptomonedha është e thjeshtë: më mirë blini ar. Të paktën, thotë ai, mund ta mbani diku të sigurt: “Nën jastëk, nëse doni.”
