Shumë komentatorë, përfshirë edhe ata të krahut të djathtë, e kanë quajtur “Operacionin Furia Epike” të presidentit amerikan Donald Trump kundër Iranit “Operacioni Dështimi Epik”: një shpërdorim ekstravagant parash, pajisjesh ushtarake dhe jetësh njerëzore në shërbim të një lufte të konceptuar keq, me objektiva që ndryshojnë vazhdimisht. Ndërkohë, shumica e vëzhguesve ligjorë e konsiderojnë operacionin një akt të paligjshëm që shkel Kartën e Kombeve të Bashkuara, e cila ndalon përdorimin e forcës ushtarake përveç rasteve të vetëmbrojtjes ose ndërhyrjeve të armatosura të autorizuara nga Këshilli i Sigurimit.
Por debatet mbi efektivitetin dhe ligjshmërinë e luftës anashkalojnë një çështje më të thellë: nëse “Furia Epike” përbën një krim agresioni. Në një intervistë për BBC-në, Luis Moreno Ocampo, prokurori i parë i Gjykatës Penale Ndërkombëtare dhe një nga juristët më të njohur në fushën e së drejtës penale ndërkombëtare, e cilësoi atë shprehimisht si të tillë.
Dallimi midis një lufte të paligjshme dhe një lufte kriminale është thelbësor. Një luftë e paligjshme mund të çojë në vendosjen e sanksioneve ndaj agresorit. Për shembull, Spanja refuzoi t’u lejonte Shteteve të Bashkuara përdorimin e bazave ushtarake në territorin e saj për operacione që lidhen me Iranin, ndërsa hapësira ajrore spanjolle u mbyll për fluturimet ushtarake. Ndryshe nga kjo, një luftë kriminale mund të hapë rrugën për ndjekje penale ndaj liderëve që e planifikuan dhe e nisën atë.
Përcaktimi nëse lufta e Trump kundër Iranit mund të konsiderohet krim ngre pyetje të ndërlikuara, sidomos për shkak të paqartësive që vazhdojnë të ekzistojnë mbi kuptimin dhe kufijtë e konceptit të agresionit të kriminalizuar. Në fakt, planifikimi dhe nisja e një lufte agresive u njoh si krim ndërkombëtar vetëm relativisht vonë, gjatë proceseve të Nurembergut pas Luftës së Dytë Botërore kundër udhëheqësve nazistë.
Për një pjesë të madhe të historisë perëndimore, vendimi për të hyrë në luftë konsiderohej një e drejtë sovrane e shtetit. Gjykata e Nurembergut synoi të rrëzonte këtë mburojë sovraniteti. Duke i trajtuar “krimet kundër paqes” si thelbin e akuzës ndaj 22 funksionarëve nazistë të dalë në gjyq, gjykata kërkoi ta vendoste luftën agresive si krimin “më të rëndë” në të drejtën ndërkombëtare.
Siç argumentoj në librin tim të ri, The Criminal State: War, Atrocity, and the Dream of International Justice, ajo përpjekje dështoi. Farat e këtij dështimi u mbollën që në Kartën e Nurembergut, e cila jepte përkufizime të sakta për krimet e luftës dhe krimet kundër njerëzimit (akuzat e tjera të ngritura ndaj të pandehurve nazistë), por nuk bënte të njëjtën gjë për “krimet kundër paqes”. Juristët që hartuan Kartën mund ta anashkalonin këtë çështje, sepse agresioni nazist, sidomos në Frontin Lindor, e mjegullonte dallimin midis akteve të luftës dhe akteve të mizorive masive. Ata arritën në përfundimin e arsyeshëm se veprime të tilla do të konsideroheshin kriminale, pavarësisht mënyrës së përkufizimit.
Kjo la pezull një pyetje kyçe: A duhet që luftërat agresive të konsiderohen gjithmonë krime, edhe kur nuk shoqërohen me mizori? Të gjitha krimet e tjera të rënda ndërkombëtare, si krimet kundër njerëzimit dhe gjenocidi, lidhen me dëmet e shkaktuara individëve dhe grupeve njerëzore, ndërsa agresioni duket se përqendrohet më tepër te shkelja e integritetit territorial ose pavarësisë politike të një shteti. Pse duhet që këto shkelje të trajtohen si krime ndërkombëtare? Me fjalë të tjera, a synon krimi i agresionit të kufizojë sovranitetin shtetëror, apo thjesht të forcojë mbrojtjen e tij?
Këto dilema shqetësuan juristët dhe diplomatët gjatë periudhës pas Luftës së Dytë Botërore. OKB-ja u përpoq të ndërtonte mbi precedentin e Nurembergut, por me rritjen e tensioneve të Luftës së Ftohtë, ekspertët humbën dekada duke kërkuar një përkufizim funksional dhe të pranueshëm për krimin e agresionit (madje, një pjesë e debatit u përqendrua te pyetja nëse një përkufizim i tillë ishte i nevojshëm apo realist). Vetëm në Konferencën e Rishikimit të Statutit të Romës në vitin 2010 u arrit një përkufizim përfundimtar, ndërsa Gjykata Penale Ndërkombëtare fitoi juridiksion mbi krimin e agresionit vetëm në vitin 2017.
Megjithatë, përkufizimi aktual ende nuk e zgjidh çështjen thelbësore që mbeti pezull në Nuremberg. Sipas Gjykatës Penale Ndërkombëtare, jo çdo akt i paligjshëm agresioni konsiderohet krim agresioni. Vetëm ato akte agresive që, për nga “karakteri, rëndësia dhe përmasat”, përbëjnë një shkelje “të hapur” të Kartës së OKB-së, arrijnë në nivelin e krimit.
Por ç’do të thotë kjo gjuhë e paqartë dhe e vështirë për t’u interpretuar? Interpretimi më bindës është ai që nënkuptonin edhe juristët e Nurembergut: një luftë agresive bëhet kriminale vetëm kur zhvillohet në mënyrë të çoroditur, e shoqëruar me mizori sistematike.
Në këtë kuptim, lufta që presidenti rus Vladimir Putin vazhdon të zhvillojë në Ukrainë është qartësisht kriminale. Pushtimi i hapur, justifikimet mashtruese të ofruara dhe sulmet brutale e të verbra kundër civilëve përbëjnë një shembull klasik të krimit të agresionit.
Lufta e Trump kundër Iranit, ndërkaq, paraqet një rast më kompleks. Mund të argumentohet se bombardimi i 13 mijë objektivave (përfshirë një shkollë fillore të mbushur me fëmijë) së bashku me deklaratat e pamatura të Sekretarit të Mbrojtjes Pete Hegseth për heqjen dorë nga “rregullat idiote të angazhimit”, tregojnë se agresioni amerikan ka kaluar në kufijtë e kriminalitetit. Nga ana tjetër, ndryshe nga Rusia, SHBA-ja nuk ka shënjestruar civilët në mënyrë të qëllimshme.
Fatkeqësisht, ky debat mbetet më shumë teorik sesa praktik. Kompetenca e Gjykatës Penale Ndërkombëtare për të gjykuar udhëheqës shtetesh për krimin e agresionit është aq e kufizuar, saqë edhe nëse Putini do të paraqitej papritur në Hagë, gjykata nuk do të kishte juridiksion për ta ndjekur atë penalisht për këtë vepër. Ironia qëndron në faktin se SHBA-ja dhe Rusia – dy vendet që dikur udhëhoqën procesin e Nurembergut dhe përpjekjen për ta shpallur agresionin shtetëror si krimin më të rëndë ndërkombëtar – sot janë ndër aktorët kryesorë në minimin e sistemit që vetë ndihmuan të ndërtohej.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Is Trump’s Iran war a Crime of Aggression?
