Nga qendra e Tiranës deri në periferitë dikur të freskëta, temperaturat po rriten gradualisht në një trajektore të re urbane që studiuesit e lidhin me betonizimin, densifikimin e ndërtimeve dhe reduktimin e sipërfaqeve të gjelbra.
Studimi i fundit që mban autorësinë e tre studiuesve nga universiteti Polis del në përfundimin se Tirana po zhvillon bërthama të reja mbinxehjeje jashtë qendrës tradicionale të qytetit, ndërsa modeli aktual i urbanizimit po ndikon drejtpërdrejt në mikroklimën, konsumin energjetik dhe cilësinë e jetesës urbane.
Matjet e kryera gjatë verës së vitit 2025 nga studiuesit Besnik Aliaj, Klodjan Xhexhi dhe Blerim Nika, tregojnë se zona që deri pak vite më parë konsideroheshin periferike dhe relativisht më të freskëta, si Paskuqani apo Qyteti Studenti, po fitojnë karakteristika termike të ngjashme me qendrën e Tiranës.
Në një qytet që prej vitesh po rritet me ritme të shpejta vertikalisht dhe horizontalisht, studiuesit argumentojnë se transformimi urban nuk po ndryshon vetëm peizazhin, por edhe mënyrën sesi ai merr frymë dhe se janë shtuar zonat e nxehta, që në gjuhën shkencore njihen si fenomeni i ‘Ishujve urbanë të nxehtësisë’.
Rezultatet e studimit tregojnë se qendra urbane e Tiranës është më e nxehtë, më e thatë dhe më e ndotur se periferitë, ndërsa zonat me densitet të lartë ndërtimi dhe sipërfaqe të asfaltuara krijojnë kushte që favorizojnë akumulimin dhe shpërndarjen e nxehtësisë gjatë gjithë ditës.
Në sheshin “Skënderbej” dhe zonën e Qytetit Studenti temperaturat mesatare të regjistruara gjatë monitorimit arritën mbi 32 gradë Celsius, ndërsa në zona më periferike si Sauku dhe Shkoza ato rezultuan rreth 30-31 gradë.
“Përputhja me hartën termike të Tiranës e konfirmon këtë model: zonat me dendësi të lartë ndërtimi dhe sipërfaqe betoni apo asfalti shfaqen me ngjyra të kuqe dhe portokalli, duke treguar temperatura më të larta, ndërsa periferitë më të gjelbra dhe zonat pranë liqeneve paraqiten me nuanca jeshile, që tregojnë temperatura më të ulëta,” thuhet në studim.
Po ashtu, matjet në terren treguan diferenca temperaturash prej rreth 2°C mes zonave urbane dhe suburbane, si edhe zhvillimin e ishujve të rinj të nxehtësisë në Paskuqan dhe Qytetin Studenti, krahas atyre që konsiderohen si ‘ishuj nxehtësie’ të konsoliduar tashmë në qendrën e qytetit.
Paralajmërimet për mbinxehjen urbane të Tiranës nuk janë të reja.
Dy studime të mëparshme të referuar nga autorët e studimit të fundit tregojnë se zonat urbane të Tiranës kanë një diferencë deri në 5 gradë celcius se zonat rurale përreth.
Drejt pragut kritik
Analiza historike e temperaturave tregon se Tirana ka kaluar nga një temperaturë mesatare vjetore prej rreth 14.46 gradësh Celsius në vitin 1990 në rreth 15.4-15.5 gradë në vitet e fundit.
Për studiuesit, kjo rritje nuk mund të shpjegohet vetëm nga ndryshimet klimatike globale.
Urbanizimi i shpejtë dhe i madh i Tiranës po kthen qytetin në një sipërfaqe të pamatë betoni duke kontribuar si një nga shkaqet kryesore të rritjes së temperaturave klimaterike, rritje që ka pasoja të drejtëpërdretja në shëndetin dhe cilësinë e jetës.
Klodjan Xhexhi, një prej autorëve të studimit, thotë se Tirana po kalon një transformim të qartë mikroklimatik që nuk lidhet vetëm me ndryshimet globale të klimës, por edhe me mënyrën sesi është zhvilluar qyteti dhe se pasojat e këtij transformimi nuk lidhen vetëm me rritjen e temperaturave, por edhe me shëndetin publik, konsumin energjetik dhe cilësinë e jetesës.
“Studimi ynë evidenton qartë se Tirana tashmë po zhvillon një gradient të dukshëm termik, ku qendra dhe zonat me intensitet të lartë urbanizimi paraqiten më të nxehta se periferia,” tha Xhexhi për BIRN, duke shtuar se “këto zona po shfaqin karakteristika mikroklimatike gjithnjë e më të ngjashme me qendrën e qytetit, si pasojë e densifikimit të ndërtimeve, rritjes së trafikut dhe reduktimit të sipërfaqeve të gjelbra”.
Xhexhi vlerëson se Tirana e ka tejkaluar plotësisht kapacitetin e saj klimatik.
“Më tepër do të thosha se qyteti po afrohet drejt një pragu kritik, ku nëse zhvillimi urban nuk shoqërohet me masa klimatike dhe planifikim më të kujdesshëm, efekti i nxehtësisë urbane do të intensifikohet ndjeshëm në vitet e ardhshme, me pasoja për shëndetin publik, konsumin energjetik dhe cilësinë e jetesës,” thotë ai.
Studime paralele të kryera në vitin 2019 nga Banka Botërore dhe dy profesorë të universitetit Epoka tregonin një diferencë mesatare nga 4.5 gradë Celsius deri në 5 gradë nga qendra në periferi.
Matjet e reja tregojnë se kjo diferencë është ngushtuar në 2 gradë, duke sugjeruar se periferitë po marrin gradualisht karakteristika termike të ngjashme me qendrën urbane.
Kjo vjen pasi po shtohen sipërfaqe që funksionojnë si “magnetë” të nxehtësisë, si asfalti, betoni, gurët natyrorë dhe fasadat me ngjyra të errëta, të cilat absorbojnë energjinë diellore gjatë ditës dhe e lëshojnë atë ngadalë gjatë orëve të mbrëmjes, duke mbajtur temperaturat e qytetit më të larta për periudha më të gjata.
Qendra e Tiranës, veçanërisht zona e sheshit Skënderbej, konsiderohet një nga hapësirat më të ndjeshme ndaj efektit të mbinxehjes urbane.
“Përdorimi i materialeve si gurët natyrorë dhe mermeri favorizon absorbimin e një sasie të konsiderueshme të rrezatimit diellor dhe rishpërndarjen graduale të tij gjatë orëve të vona,” shpjegon Xhexhi.
Sipas tij, mungesa e hijezimit natyror dhe dominimi i sipërfaqeve të forta minerale e bëjnë këtë zonë më të ekspozuar ndaj temperaturave ekstreme.
Në krijimin e këtyre zonave të nxehta ndikojnë ndërtimet e larta dhe ritmi i shpejtë i zhvillimit urban duke reduktuar ventilimin natyror dhe zëvendësimin e hapësirat e lira me sipërfaqe të papërshkueshme dhe përdorimi i materialeve të ndërtimit që thithin nxehtësinë.
“Në këtë kontekst, politikat urbane dhe lejet e ndërtimit kanë një rol të rëndësishëm, pasi mënyra se si lejohet densifikimi urban, ruajtja e sipërfaqeve të gjelbra, raporti ndërtesë–hapësirë publike dhe kriteret për performancë klimatike ndikojnë drejtpërdrejt në mikroklimën e qytetit,” vlerëson Xhexhi.
Ministria e Turizmit dhe Mjedisit nuk iu përgjigj pyetjeve të BIRN mbi politikat konkrete apo masat që janë marrë për të reduktuar efektet e “Ishujve urbanë të nxehtësisë” në Tiranë, ndërsa në dokumentet strategjike të qeverisë pranohet se urbanizimi dhe trafiku po rrisin presionin klimatik mbi qytetet.
Gjelbërimi mund ta shpëtojë qytetin
Tirana rrezikon të bëhet gradualisht një qytet gjithnjë e më i nxehtë, më pak i ventiluar dhe më i vështirë për t’u jetuar gjatë stinës së verës, nëse do të vijohet me ritmin e ndërtimeve pa kriter dhe pa zbatuar politike urbane që do të minimizojnë efektet klimatike.
Për Klodjan Xhexhin, trajektorja klimatike e Tiranës mund të korrigjohet, por kjo kërkon ndërhyrje të hershme dhe politika urbane të orientuara qartë drejt reziliencës klimatike dhe zhvillimit të qëndrueshëm.
Në këtë konteskt, ai sugjeron si të domosdoshme rritjen e sipërfaqeve të gjelbra, jo vetëm përmes parqeve dhe mbjelljes së pemëve, por edhe përmes krijimit të korridoreve të gjelbra që ndihmojnë ventilimin natyror të qytetit, dhe në një gjelbërim vertikal të fasadave.
“Po aq e rëndësishme është shtimi i sipërfaqeve ujore apo baseneve ujore në brendësi të qytetit, të cilat kontribuojnë në uljen e temperaturave lokale përmes efektit ftohës të avullimit dhe përmirësimit të mikroklimës urbane,” shton Xhexhi.
Ndryshimi në standardet e ndërtimit është një tjetër masë që mund të korigjojë situatën, dhe në këtë konteskt Xhexhi sugjeron përdorimin e materiale me albedo më të lartë, të cilat reflektojnë më shumë rrezatim diellor dhe reduktojnë akumulimin e nxehtësisë në qytet, integrimin e fasadave ujore dhe krijimin e blloqeve rezidenciale me oborre të brendshme.
Po ashtu, reduktimi i trafikut dhe zvogëlimi gradual i përdorimit të automjeteve me motor me djegie të brendshme mbetet një masë kyçe.
“Pasi ato jo vetëm ndikojnë në ndotjen e ajrit, por kontribuojnë edhe në gjenerimin e nxehtësisë shtesë urbane,” përfundon ai.
