Protestat e javëve të fundit kanë prodhuar një debat që shkon përtej një projekti të vetëm, një investimi të vetëm apo një konflikti të zakonshëm politik. Ato kanë nxjerrë në pah një mënyrë të veçantë reagimi të pushtetit ndaj kundërshtimit dhe, ndoshta pa e synuar, kanë ofruar një rast interesant për të vëzhguar psikologjinë e pushtetit të gjatë.
Natyrisht, askush nuk mund të dijë me siguri se çfarë përjeton subjektivisht një lider politik. Por mënyra se si pushteti flet për kundërshtimin, si e interpreton atë dhe si përpiqet ta pozicionojë në sytë e publikut, shpesh na lejon të vëzhgojmë disa modele të njohura të reagimit ndaj kritikës.
Ajo që bie në sy nuk është thjesht fakti që kryeministri kundërshton protestën. Kjo ndodh në çdo demokraci. Më domethënëse është mënyra se si protesta është interpretuar dhe paraqitur publikisht. Në vend që debati të përqendrohej kryesisht tek pyetjet e ngritura nga protestuesit si transparenca, procedurat, interesi publik, raporti mes zhvillimit ekonomik dhe mbrojtjes së pasurisë së përbashkët, vëmendja është zhvendosur vazhdimisht tek vetë protestuesit, tek mediat që raportojnë për ta dhe tek mënyra se si publiku duhet ta perceptojë protestën.
Kjo zhvendosje është e rëndësishme. Sepse na tregon se konflikti nuk po zhvillohet vetëm mbi faktet. Ai po zhvillohet, në një masë të madhe, mbi kuptimin e tyre.
Arroganca teknokratike
Çdo pushtet i gjatë, pothuajse pa e kuptuar, fillon të zhvillojë një ndjenjë të veçantë sigurie në vetvete. Fillimisht kjo siguri buron nga përvoja, nga fitoret elektorale dhe nga bindja se gjërat po ecin përpara. Por me kalimin e kohës, ajo mund të shndërrohet në diçka tjetër: në besimin se jo vetëm qeveris më mirë se të tjerët, por edhe kupton më mirë se vetë qytetarët se çfarë është në interesin e tyre.
Në këtë pikë, kundërshtimi pushon së qeni një sinjal që kërkon vëmendje dhe fillon të perceptohet si një pengesë e pakuptimtë në rrugën e progresit. Kritika nuk dëgjohet më si shqetësim, por si mungesë vizioni. Kundërshtari nuk shihet si një qytetar që ngre pyetje legjitime, por si dikush që nuk arrin të kuptojë “tablonë e gjerë”.
Kjo është ajo që mund të quhet arrogancë teknokratike. Jo domosdoshmërisht korrupsion apo autoritarizëm i qëllimshëm, por një lloj paternalizmi politik: bindja e sinqertë se, meqë di më shumë dhe sheh më larg, ke fituar edhe të drejtën për të anashkaluar dyshimet, frikërat dhe rezistencën e atyre që preken nga vendimet e tua.
Por protestat e javëve të fundit nuk po sfidojnë vetëm një projekt. Ato po sfidojnë pikërisht këtë bindje dhe arrogance.
Pushteti si identitet
Pushteti i gjatë krijon gradualisht një shkrirje mes rolit politik dhe identitetit personal. Qeverisja nuk përjetohet më vetëm si një detyrë e përkohshme, por si pjesë e vetë përkufizimit të liderit.
Në këtë pikë, mbështetja publike nuk është më vetëm kapital politik. Ajo bëhet konfirmim i vlerës së vetes. Ndërsa kundërshtimi nuk përjetohet më vetëm si debat demokratik, por si cenim i një identiteti të ndërtuar me kujdes gjatë viteve.
Ky është një moment delikat për çdo pushtet të gjatë. Sepse sa më shumë të ndërthuren roli dhe identiteti, aq më e vështirë bëhet të dallosh kritikën ndaj mënyrës së qeverisjes nga kritika ndaj vetvetes.
Kritika si një plagë identitare
Për vite me radhë, Edi Rama ka ndërtuar figurën e liderit modernizues, reformator, europian dhe vizionar. Një pjesë e rëndësishme e legjitimitetit të tij politik buron pikërisht nga ky identitet.
Por protestat nuk po thonë thjesht se një projekt mund të jetë i gabuar. Ato po sugjerojnë diçka më të vështirë për t’u gëlltitur: se vetë mënyra e ushtrimit të pushtetit është bërë pjesë e problemit.
Psikologjia e pushtetit njeh situata ku një kritikë ndaj vendimeve fillon të përjetohet si kritikë ndaj vetë identitetit të liderit. Në këto raste, kundërshtimi nuk shihet më si një mundësi korrigjimi, por si një lëndim i narcizizmit, si një lloj plage në imazhin që pushteti ka ndërtuar për veten.
Në këtë pikë, nuk mbrohet më vetëm një projekt apo një politikë. Mbrohet një histori për veten.
Delegjitimimi i kundërshtarit
Kur një kritikë bëhet e vështirë për t’u përgënjeshtruar, lind një tundim tjetër: të vihet në dyshim jo ajo që thuhet, por ai që e thotë.
Kështu, vëmendja zhvendoset gradualisht nga argumentet tek motivet. Protestuesit paraqiten si të manipuluar, mediat si të keqinformuara, gazetarët si të njëanshëm dhe aktivistët si pjesë e një fushate.
Ky është një mekanizëm mbrojtës shumë i njohur në psikologji. Është më pak e dhimbshme të mendosh se kritiku është i manipuluar sesa të pranosh mundësinë se ai mund të ketë parë diçka që ti nuk po arrin ta shohësh.
Në këtë mënyrë, kritika nuk kundërshtohet drejtpërdrejt. Ajo humbet statusin e saj si kritikë legjitime dhe transformohet në diçka që nuk ka më nevojë të dëgjohet.
Nga qytetarët tek figurantët e historisë
Një element veçanërisht interesant ka qenë përpjekja për ta interpretuar protestën si pjesë të një konflikti më të madh global.
Sipas kësaj narrative, protesta nuk është më thjesht një reagim qytetar ndaj një vendimi politik. Ajo bëhet pjesë e një përplasjeje më të gjerë mes Trump-it dhe kundërshtarëve të tij, mes mediave ndërkombëtare dhe kampit trumpist, mes interesave globale që përdorin Shqipërinë si terren për luftërat e tyre simbolike, pra një lloj “proxy war” në terren shqiptar.
Psikologjikisht, kjo zhvendosje ka një efekt të rëndësishëm. Sa më i madh bëhet skenari, aq më të vegjël bëhen njerëzit konkretë që protestojnë.
Qytetarët humbasin historinë e tyre personale. Zemërimi, shqetësimi apo frika e tyre pushojnë së qeni të rëndësishme. Ata shndërrohen në figurantë të një drame që po luhet diku tjetër.
Ndoshta kjo e bën më të lehtë shmangien e pyetjes më të vështirë: po sikur protestuesit të kenë arsye që burojnë nga përvoja e tyre reale?
Xhelozia e fqinjëve dhe logjika e rrethimit
Në të njëjtën kategori mund të futen edhe referencat e përsëritura ndaj xhelozisë së fqinjëve, interesave të jashtme apo forcave që nuk duan suksesin e Shqipërisë.
Pushteti i gjatë mund të zhvillojë gradualisht një lloj psikologjie rrethimi. Fillon të ndihet jo vetëm i kundërshtuar, por i rrethuar.
Në këtë klimë, kritika nuk lexohet më si paralajmërim, por si shprehje smire. Kundërshtimi bëhet provë e suksesit. Sa më shumë sulmohesh, aq më shumë bindesh se po ecën në drejtimin e duhur.
Ky interpretim është emocionalisht qetësues sepse mbron imazhin e vetes. Por njëkohësisht është edhe i rrezikshëm. Sepse nëse çdo zë kritik është thjesht zili apo sabotim, atëherë bëhet pothuajse e pamundur të dallosh momentin kur dikush po përpiqet të të paralajmërojë për një gabim real.
Marshi mbi Romë dhe armiku moral
Po aq domethënëse kanë qenë edhe krahasimet me Marshin mbi Romë apo me fenomene të tjera historike të lidhura me autoritarizmin dhe fashizmin.
Këto krahasime nuk kanë kryesisht funksion historik. Ato kanë një funksion emocional dhe moral.
Protestuesi nuk paraqitet më si dikush që mund të ketë të drejtë ose të gabojë. Ai fillon të paraqitet si një rrezik. Si një figurë potencialisht kërcënuese për rendin demokratik.
Sa më kërcënues të duket kundërshtari, aq më pak ndihesh i detyruar ta dëgjosh. Dhe sa më pak e dëgjon, aq më e lehtë bëhet ta neutralizosh.
Lufta me pasqyrat
Një nga fenomenet më të dukshme të këtyre javëve ka qenë konflikti i vazhdueshëm me mënyrën se si protesta po pasqyrohet.
Jo vetëm me protestuesit, por edhe me kamerat, fotografitë online, mediat, raportimet ndërkombëtare dhe komentet në rrjetet sociale.
Kjo sugjeron se konflikti nuk zhvillohet më vetëm me protestën, por edhe me imazhin e saj.
Për pushtetin e gjatë, mënyra se si shihet nga të tjerët bëhet pjesë e identitetit të vet. Dhe kur pasqyra publike fillon të tregojë një figurë që nuk përputhet me vetë-imazhin e ndërtuar ndër vite, lind një tension i fortë.
Në këtë pikë, duket sikur një pjesë e energjisë së pushtetit po investohet më shumë në menaxhimin e pasqyrimit të protestës sesa në adresimin e pyetjeve që ajo ngre.
Gaslighting-u politik dhe beteja për realitetin
Një pjesë e madhe e debatit publik është përqendruar tek madhësia e protestës, numri i pjesëmarrësve dhe besueshmëria e raportimeve.
Sa njerëz ishin? Sa e madhe ishte protesta? A është spontane apo e organizuar? A është reale apo e fryrë nga mediat?
Këto nuk janë thjesht debate statistikore. Në thelb, ato janë debate mbi autoritetin për të përcaktuar se çfarë është reale.
Krijimi i një mjegullnaje të vazhdueshme interpretimesh prodhon një efekt të njohur psikologjik: njerëzit fillojnë të dyshojnë jo vetëm tek informacioni, por edhe tek perceptimi i tyre.
Qytetari ftohet të dyshojë jo tek deklarata e pushtetit, por tek ajo që ka parë vetë, tek ajo që ka përjetuar dhe tek ajo që i kanë treguar sytë e tij.
Dhe kur konflikti arrin në këtë pikë, beteja nuk zhvillohet më për faktet. Zhvillohet për vetë përvojën njerëzore të realitetit.
Flamingoja si metaforë
Asgjë nuk e ilustron më mirë këtë sesa flamingoja.
Një debat që filloi me pyetje mbi ligjin, procedurat, transparencën dhe kufijtë e pushtetit përfundoi duke u përqendruar tek një shpend.
Dhe pikërisht këtu qëndron forca e metaforës. Sa më shumë flitej për flamingot, aq më shumë debati largohej nga pyetjet fillestare dhe zhvendosej tek interpretimet, emocionet dhe narrativat.
Flamingoja pushoi së qeni zog. Ajo u bë simboli i një konflikti më të thellë: një beteje jo për atë që ka ndodhur, por për mënyrën se si duhet kuptuar ajo që ka ndodhur.
Si përfundim…
Çdo pushtet i gjatë fillon duke besuar se ka të drejtë. Pastaj fillon të besojë se vetëm ai ka të drejtë. Më pas fillon të besojë se vetëm ai ka të drejtë të përcaktojë realitetin.
Në fillim korrigjon faktet. Pastaj interpretimet. Pastaj perceptimet.
Në fund, rrezikon të përpiqet të korrigjojë vetë përvojën e qytetarëve.
Pikërisht në këtë moment, arroganca teknokratike pushon së qeni thjesht besim në kompetencë dhe fillon të marrë tiparet e një lëndimi narcisistik.
Problemi nuk është më nëse pushteti ka të drejtë apo jo. Problemi lind kur vetë e drejta për të emërtuar realitetin fillon të konsiderohet monopol i pushtetit.
