Pushtimi rus i Ukrainës ka nxjerrë në pah shumë dobësi të rënda në rendin ndërkombëtar. Një e metë e spikatur që duhet adresuar ka të bëjë me Këshillin e Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe rolin e tij në mbikëqyrjen e sistemit shumëpalësh. Në mënyrë të veçantë, dhe duke nënvizuar një pikë që theksuam në esenë tonë në një raport të fundit të Institutit Brookings, lufta në Ukrainë ka treguar edhe një herë fuqinë e vetos së pesë anëtarëve të përhershëm të Këshillit të Sigurimit si një pengesë kryesore për paqen.
Kapitulli I, neni 1 i Kartës së OKB-së, që u hartua pas shkatërrimit të Luftës së Dytë Botërore, thotë se qëllimi i parë i OKB-së është ruajtja e paqes dhe sigurisë ndërkombëtare. Për këtë qëllim, organizata synon të parandalojë kërcënimet ndaj paqes, të shtypë aktet e agresionit dhe të sjellë zgjidhje paqësore të mosmarrëveshjeve ndërkombëtare. Kapitujt VI dhe VII të Kartës ia besojnë këtë mision thelbësor Këshillit të Sigurimit.
Por fuqia absolute e vetos që i jep Neni 27 secilit prej anëtarëve të përhershëm të Këshillit (P5, i përbërë nga Kina, Franca, Rusia, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara) ka qenë që nga fillimi një pengesë kryesore për përmbushjen e detyrave të këtij organi. Kjo për shkak se P5 ka qenë pothuajse gjithmonë e ndarë në blloqe rivale gjeopolitike, me një anëtar të një blloku – kryesisht ose Bashkimi Sovjetik (dhe tani trashëgimtari i tij, Rusia) ose SHBA-ja – që ushtron veton e tij në shumë vendime vendimtare.
Sulmi i egër i Rusisë ndaj Ukrainës është një kujtesë e ashpër e pafuqisë së Këshillit të Sigurimit kur interesat e një ose më shumë vendeve nga P5 bien ndesh me ato të anëtarëve të tjerë. Pas Luftës së Dytë Botërore, optimistët shpresonin se një kërcënim për sigurinë do ta shtynte Këshillin e Sigurimit fillimisht të vendoste sanksione ekonomike të detyrueshme gjithëpërfshirëse me qëllim që të pengonte agresionin dhe të inkurajonte zgjidhjen paqësore të konflikteve.
Por në konfliktin aktual të Ukrainës, vetoja e Rusisë në Këshillin e Sigurimit do të thotë se SHBA-ja dhe aleatët e saj mund të vendosin sanksione vetëm përmes një “koalicioni vullneti”. Në fakt, numri i madh i vendeve dhe shtrirja jashtëterritoriale e sistemit të pagesave të bazuara në dollarë i jep sanksioneve të vendosura nga SHBA-ja një ndikim të jashtëzakonshëm. Megjithatë, në këtë rast, ashtu edhe si në raste të tjera, një sistem sanksionesh globale i zbatuar nga Këshilli i Sigurimit do të ishte edhe më dobësues për ekonominë e sanksionuar.
Për më tepër, roli në zhvillim i parasë digjitale dhe ndryshimet në sistemin monetar ndërkombëtar që ajo mund të sjellë së shpejti mund të zvogëlojë rolin e dollarit dhe të zvogëlojë atë që mund të arrijë një koalicion vullnetarësh të udhëhequr nga SHBA-ja. Dhe në raste të tjera, ashtu si vendimi i ish-presidentit amerikan Donald Trump, në vitin 2018 për të rivendosur sanksione të ashpra ekonomike kundër Iranit, shtrirja jashtëterritoriale e dollarit ka gjeneruar pakënaqësi të konsiderueshme edhe mes aleatëve të SHBA-së.
Së fundi, ndërsa pjesa më e madhe e botës aktualisht po mblidhet rreth koalicionit të demokracive të udhëhequra nga SHBA-ja përballë agresionit të hapur rus kundër Ukrainës, për fat të keq ne nuk mund të përjashtojmë mundësinë që një administratë e ardhshme Trump ose e ngjashme me administratën Trump në SHBA mund të bëjë diçka që potencialisht mund ta bëjë veton e Këshillit të Sigurimit një problem për pjesën më të madhe të botës demokratike.
Fakti që një Këshill Sigurimi gjithnjë e më i paligjshëm dhe joefikas qëndron në zemër të sistemit të sotëm multilateral është edhe më për të ardhur keq duke pasur parasysh gamën në rritje të kërcënimeve ndaj paqes dhe sigurisë. Këto përfshijnë jo vetëm akte konvencionale të agresionit të llojit që bota po dëshmon në Ukrainë – dhe që ende mund të përshkallëzohen në përdorim armësh bërthamore – por edhe kërcënime të tjera të sigurisë që vijnë nga teknologjitë e reja.
Për shembull, aktorët shtetërorë ose jo shtetërorë mund të bëjnë kërdinë përmes sulmeve shkatërruese kibernetike ose abuzimit të inteligjencës artificiale. Viruset sintetike edhe më vdekjeprurëse se koronavirusi që shkaktoi COVID-19 mund të shkaktojnë dëm të papërshkrueshëm, qoftë përmes bio-terrorit apo bio-gabimit. Dhe ndryshimet klimatike janë një kërcënim për të gjithë njerëzimin që duhet të jetë në qendër të vëmendjes të Këshillit të Sigurimit. Në të gjitha këto fusha nevojiten urgjentisht rregullore të shtrënguara dhe detyruese universale.
Prandaj, ne mbrojmë ndryshimin rrënjësor të mënyrës së funksionimit të Këshillit të Sigurimit, duke futur mundësinë e përmbysjes së vetos së një anëtari të përhershëm. Kjo mund të bëhet duke shtuar një klauzolë në Nenin 27 që do të lejonte një shumicë të madhe – që përfaqëson, për shembull, të paktën dy të tretat e vendeve anëtare dhe dy të tretat e popullsisë së botës – të rrëzojë një veto.
Propozimit tonë sot do t’i vihej vetoja nga Rusia dhe ndoshta nga Kina – dhe ndoshta edhe nga tre demokracitë midis P5, përfshirë SHBA-në. Por një shumicë e madhe vendesh ka të ngjarë ta mbështesnin atë. Në fakt, kjo është një kohë ideale që demokracitë e botës, përfshirë SHBA-ja, të propozojnë një ndryshim të tillë. Duke e mbështetur atë, administrata e presidentit Joe Biden mund të shfrytëzojë momentin dhe të tregojë vendosmërinë e saj për të krijuar një sistem shumëpalësh më të barabartë dhe gjithëpërfshirës. Kjo do të përcillte një mesazh të fuqishëm – dhe të mirëpritur gjerësisht – që SHBA-ja beson se interesi i saj kombëtar personal do të jetë në përputhje me interesat e shumicës së madhe të vendeve dhe njerëzve të botës.
Në fillim, një propozim i tillë nuk ka gjasa të marrë mbështetje të mjaftueshme në Kongresin Amerikan. Por çdo krizë përmban një mundësi. Një skemë e përshkruar më sipër mund të nxisë mbështetjen për reformë në SHBA dhe demokracitë e tjera mes të gjithë atyre që janë të shqetësuar për kërcënimet e vjetra dhe të reja ndaj sigurisë njerëzore.
Me paqen gjithnjë e më shumë në rrezik, Këshilli i Sigurimit mund të luajë një rol shumë më të madh në zbutjen e rreziqeve. Le të shpresojmë që agresioni i Rusisë kundër Ukrainës të shkaktojë një ndryshim rrënjësor që e bën këtë organ më legjitim dhe efektiv.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate. Nuk mund të ripublikohet pa lejen e Project Syndicate. Will Ukraine’s Tragedy Spur UN Security Council Reform?
