Kur dëgjoni emrin “Delta Force”, mund të përfytyroni sekuenca me shumë aksion nga filmi i vitit 1986 me Chuck Norris në veshje kamuflazhi. Por ndërsa historisë sonë i mungojnë akrobacitë hollivudiane, ajo ka si kastë një grup aktorësh po aq të jashtëzakonshëm.
Mirë se vini në deltën e lumit Vjosa në Shqipëri, ku një Delta Force e jetës reale nuk po lufton zuzarët, por një armik po aq të frikshëm: degradimin e mjedisit.
Kjo deltë unike, e vendosur në grykëderdhjen e Parkut të Parë Kombëtar të Lumit të Egër të Evropës, është një batalion i pathyeshëm biodiversiteti, flora dhe fauna e saj krijojnë vijën e parë në bllokun e natyrës kundër dëmtimit mjedisor.
Kohët e fundit, një koalicion shkencëtarësh, OJQ-sh dhe konservatorësh u mblodhën jo për të përsëritur fjalët e shkruara, por për të dokumentuar dhe advokuar për ruajtjen e një prej hotspoteve të biodiversitetit më të gjallë dhe më vital të Evropës.
Ashtu si çdo mision i Delta Force është jetik në një film, rreziqet këtu janë po aq kinematografike: një plan i propozuar për zonën duke përfshirë një aeroport kërcënon të rishkruajë skenarin në një mënyrë që askush nuk dëshiron ta shohë.
Më 15 mars 2023, u festua një triumf i rëndësishëm pasi lumi Vjosa u shpall Parku i parë Kombëtar i Lumit të Egër në Evropë. Kjo deklaratë nuk ishte vetëm një moment historik për Shqipërinë, por një fener shprese për ruajtjen e lumenjve natyrorë në të gjithë Evropën.
Ceremonia në Tepelenë shënoi kulmin e mbi një dekade advokimi, kërkimi dhe negocimi nga organizata si Fondacioni EuroNatur, Riverwatch, EcoAlbania dhe Qendra për Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Mjedisit Natyror në Shqipëri, PPNEA.
Lumi kryesor dhe tre degët e tij, Bënçë, Drino dhe Shushica, që shtrihen mbi 400 kilometra nga kufiri grek deri në detin Adriatik, morën mbrojtje, duke festuar bukurinë e paprishur të ekosistemit të tij kompleks të përrenjve, brigjeve ranore dhe ishujve.
Kjo nismë duhej të kishte krijuar një precedent, duke parashikuar një të ardhme ku të gjithë sistemet e lumenjve, jo vetëm pjesë të fragmentuara, të gëzojnë mbrojtje të plotë nën statusin e parkut kombëtar. Përpjekje të tilla gjithëpërfshirëse ruajtjeje janë thelbësore, pasi lumenjtë janë ndër habitatet më të rrezikuar globalisht. Popullatat migratore të peshqve në Evropë, për shembull, janë ulur me 94 për qind që nga viti 1970 për shkak të ndërprerjeve si rregullimi i lumenjve dhe ndërtimi i digave.
Megjithatë, vetëm një vit pas kësaj arritjeje historike, gjërat ndryshuan në mënyrë dramatike. Në vend që të përfshijë deltën e Vjosës në Parkun Kombëtar të Lumit të Egër, planet e qeverisë shqiptare kanë hapur derën e “zhvillimit”, duke i hapur rrugën buldozerëve që të vërtiten në zemër të deltës së Vjosës dhe t’i kthejnë këto seri ligatinash komplekse dhe hapësira të thata, ujë i ëmbël dhe i kripur, në një hotspot për turizëm masiv dhe resorte luksoze.
Turizmi para konservimit?
Ndryshimet legjislative nën administratën e kryeministrit Edi Rama po krijojnë një precedent të rrezikshëm për përpjekjet për konservim në Ballkanin Perëndimor.
Ndërtimi i një aeroporti, i cili filloi në mënyrë të paligjshme dy vjet e gjysmë më parë në grykëderdhjen e Vjosës, pranë lagunës së Nartës, që ndodhet në zonën e mbrojtur, si dhe ridrejtimi i degëve të rëndësishme drejt rivierës shqiptare, nënvizojnë një shqetësim shqetësues drejt prioritizimit të infrastrukturës në shkallë të gjerë para ruajtjes së natyrës.
Në shkurt të këtij viti, parlamenti i Shqipërisë miratoi një ligj kritik që ripërcakton rrënjësisht menaxhimin e zonave të mbrojtura të vendit.
Ky ligj i ri hoqi kërkesën për miratimin e autoritetit të ruajtjes për projektet e infrastrukturës brenda parqeve ose rezervateve kombëtare. Në vend të kësaj, një komision i udhëhequr nga vetë kryeministri do të mbikëqyrë këto vendime.
Ky ndryshim përkon me qëllimin e shpallur të Ramës për ta transformuar Shqipërinë në një “kampion turizmi” deri në fund të dekadës, një vizion i drejtuar dukshëm ndaj zhvillimeve turistike fitimprurëse, jo miqësore me mjedisin, si resortet luksoze dhe projektet e pasurive të paluajtshme.
Kjo përfshin projekte të propozuara nga investitorë ndërkombëtarë si dhëndri i Donald Trump, Jared Kushner, dhe përfshin figura me ndikim si diplomati amerikan Richard Grenell.
Ky ndryshim politike në Shqipëri pasqyron një rrezik më të gjerë rajonal, ku tendenca të tilla kërcënojnë jo vetëm integritetin e biodiversitetit të Ballkanit Perëndimor, por edhe integrimin e mundshëm të rajonit në Bashkimin Evropian.
Pavarësisht këtyre sfidave, rezistenca vazhdon dhe lufta për të ruajtur trashëgiminë natyrore të Shqipërisë është larg përfundimit, duke ilustruar një pikë kritike ku etika mjedisore dhe politika qeveritare janë në konflikt.
Hotspot biodiversiteti
Në prill, një ekip ndërdisiplinor prej mbi 60 ekspertësh u mblodh në deltën e Vjosës, secili duke sjellë një pasuri njohurish në fusha që variojnë nga biodiversiteti deri te hidrogjeologjia dhe sedimentologjia. Kjo nuk ishte thjesht një ekspeditë shkencore rutinë, por një përpjekje kritike për të përditësuar dhe thelluar kuptimin e një prej ekosistemeve më dinamike të Evropës.
Së bashku, këto vlerësime ekspertësh i shtojnë më shumë argumentet për mbrojtjen e deltës së Vjosës. Të dhënat e integruara shkencore tregojnë qartë se si çdo element i deltës është i ndërlidhur, duke kontribuar në statusin e saj si një hotspot biodiversiteti.
Ndërprerja e çdo pjese të këtij sistemi të ndërlidhur do të ketë efekte kaskaduese, duke dëmtuar shëndetin e biodiversitetit të deltës dhe përfitimet më të gjera mjedisore dhe ekonomike që ajo ofron.
Kjo mrekulli natyrore, një vend i shenjtë biodiversiteti dhe kompleksiteti mjedisor, qëndron në një udhëkryq të formuar nga dora e njeriut. Vendimet që marrim sot do të kenë jehonë në narrativat e konservimit të së nesërmes. Delta nuk ka luksin që një hero i pathyeshëm si Chuck Norris ta shpëtojë atë; ajo ka ne, individët, komunitetet dhe udhëheqësit me fuqinë për të advokuar dhe vepruar.
Historia e Vjosës nuk është vetëm një çështje lokale, por një thirrje globale për të ruajtur vendet e egra të mbetura të kontinentit tonë. Ajo na sfidon të rishqyrtojmë përparësitë tona dhe trashëgiminë që dëshirojmë t’u lëmë fëmijëve tanë.
Si qytetarë dhe kujdestarë të natyrës, roli ynë në këtë dramë të jetës reale është vendimtar. Duke mbështetur përpjekjet e konservimit, duke u angazhuar në advokim të informuar dhe duke kërkuar llogari nga ata që janë në pushtet, ne mund të sigurojmë që Vjosa dhe lumenjtë si ajo të vazhdojnë të lulëzojnë.
Fuqia e Deltës së Vjosës qëndron në bukurinë e saj të pazëvendësueshme dhe rëndësinë ekologjike, por nevojitet forca e veprimit kolektiv për të siguruar që ajo të mbijetojë.
Opinionet e shprehura janë vetëm të autorit dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
