Të drejtat digjitale u përkeqësuan në dhjetë vende në Evropën Qendrore dhe Juglindore në 2023-2024 për shkak të legjislacionit kufizues, përdorimit dashakeq të inteligjencës artificiale, gjuhës së urrejtjes dhe dështimit të kompanive të mëdha të teknologjisë për t’i dhënë përparësi të drejtave dhe lirive, paralajmëron Raporti Vjetor i BIRN “Shkeljet e të Drejtave Digjitale 2023- 2024”, botuar të mërkurën.
Ekipi i monitoruesve të të drejtave digjitale të BIRN identifikoi 1,716 shkelje të rënda midis 1 shtatorit 2023 dhe 31 gushtit 2024, në Shqipëri, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci, Hungari, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoninë e Veriut, Rumani, Serbi dhe Turqi. Kjo krahasohet me 1,427 gjatë periudhës së mëparshme raportuese 12-mujore.
“Gjuha e urrejtjes dhe dezinformimi mbeten një problem, me probleme si diskriminimi, mohimi i gjenocidit, ndikimi i huaj dhe dezinformimi që vazhdojnë të dëmtojnë hapësirat digjitale në rajon, me shembujt më të spikatur në Bosnjë dhe Hercegovinë, Mal të Zi dhe Maqedoninë e Veriut”, thuhet në raport.
“Për më tepër, përpjekjet për phishing në të gjithë rajonin, sulmet kibernetike dhe përgjigjet e dobëta shenjestrojnë ekonomitë digjitale dhe paraqesin kërcënime specifike për disa vende”, shton raporti.
Raporti nxjerr në pah gjithashtu kërcënimet në zhvillim, veçanërisht videot, fotot dhe madje edhe regjistrimet zanore të krijuara nga AI, të cilat paraqesin rrezik për ekonomitë dhe zgjedhjet, shembuj të të cilave u identifikuan në Turqi, Serbi dhe Kroaci, ndër të tjera.
Raporti tërheq vëmendjen për përdorimin e “legjislacionit të dëmshëm” nga qeveritë, duke përfshirë ligjet e stilit rus që etiketojnë organizatat e financuara nga jashtë si “agjentë të huaj” të prezantuar ose të propozuar nga ligjvënësit në vende të tilla si Hungaria, Turqia dhe entiteti i Republikës Srpska i dominuar nga serbët e Bosnjës.
“Legjislacioni ka marrë kritika të ashpra nga OJQ-të, mediat e pavarura dhe organizatat ndërkombëtare”, thuhet në raport.
Legjislacioni vs liritë digjitale
Krahas ligjeve për “agjentët e huaj”, raporti i BIRN tërheq vëmendjen për nisma të tjera shqetësuese legjislative nga qeveritë e disa prej vendeve të monitoruara.
Këto përfshijnë Komisionin Parlamentar Ad Hoc të Shqipërisë për Dezinformimin në 2024, i ngarkuar me shqyrtimin e dezinformatave dhe ndërhyrjeve të huaja në media dhe proceset demokratike, por i kritikuar për potencialin e tij për të kufizuar lirinë e medias.
Edhe në Kosovë, qeveria miratoi në korrik të këtij viti një ligj të ri për mediat e pavarura që vendos kontroll rregullator mbi përmbajtjen audiovizive në platformat online.
“Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës, AGK, i ka quajtur ndryshimet e propozuara në Ligjin e ri për Komisionin e Pavarur të Mediave, KPM, një përpjekje të qeverisë për të kontrolluar mediat online që kanë përmbajtje video”, thuhet në raportin e BIRN. “Ky ligj aktualisht është duke u rishikuar nga Gjykata Kushtetuese e Kosovës për shkak të kundërshtimeve të opozitës dhe shoqërisë civile.”
Ndër kërcënimet në zhvillim është përdorimi dashakeq i AI, një rrezik që qeveritë kanë qenë të ngadalta për ta kuptuar.
Shqipëria, thekson raporti, “vazhdon të mos ketë legjislacion që rregullon përdorimin e AI”, ndërsa në Maqedoninë e Veriut “nuk ka të dhëna të sakta që mund të sigurohen nga autoritetet për përdorimin e AI për qëllime kriminale”.
“Në mënyrë të ngjashme, në Mal të Zi, Kodi Penal nuk përcakton manipulimet e gjeneruara nga AI në vetvete”, thotë raporti.
Monitoruesit e të drejtave digjitale të BIRN identifikuan gjithashtu një rritje të krimit kibernetik të fuqizuar nga AI.
“Janë shfaqur vazhdimisht raste krimi kibernetik, duke ndikuar në sigurinë digjitale të qytetarëve në rajon”, thuhet në raport. “Disa nga tendencat e përsëritura të krimit kibernetik të zbuluara përmes monitorimit tonë përfshijnë mashtrime phishing që përfshijnë zyrat postare, bankat dhe institucione të tjera. Mashtruesit kanë imituar gjithashtu personazhe të famshëm, figura politike dhe gazetarë.”
Në Kroaci, për shembull, ka pasur 20 raste manipulimi të përmbajtjes gjatë periudhës së raportimit, që përfaqëson 14 për qind të numrit të përgjithshëm të shkeljeve të të drejtave digjitale në vendin e BE-së.
“Këto veprime, shpesh të nxitura nga inteligjenca artificiale, u përdorën për të promovuar skema mashtruese, për të mashtruar publikun dhe për të manipuluar perceptimet”, thuhet në raport.
“Objektivat kryesore të këtyre manipulimeve janë qytetarët kroatë, figurat publike, politikanë dhe individë të shquar si këngëtarë, aktorë dhe sipërmarrës, siç tregon analiza e monitorimit. Sulmuesit përfshijnë llogari të rreme, mashtrues dhe ata që përdorin mjete AI për të krijuar reklama të rreme ose falsifikime të rreme, shpesh të lidhura me platforma të dyshimta investimi.”
Algoritmet e gjigantëve të teknologjisë shkaktojnë shqetësime
Monitorimi i BIRN identifikoi gjithashtu probleme me algoritmet e përdorura nga kompanitë kryesore të teknologjisë. Këto aplikohen globalisht, por nuk përshtaten me kontekstet lokale.
“Kjo krijon disa probleme për mediat lokale, pasi algoritmet mbeten të paqëndrueshme dhe jo transparente”, shpjegon raporti. “Shembulli më i madh i kësaj ndodhi në Bosnje kur Meta filloi të heqë përmbajtje që përmendte fjalën ‘gjenocid’ gjatë Ditës Përkujtimore të Srebrenicës në korrik. Ky ndalim i ka ndodhur edhe BIRN-it, me përmbajtjen që u zhduk menjëherë nga faqet tona të rrjeteve sociale.”
Raporti nënvizon rëndësinë e mbrojtjeve ligjore dhe sanksioneve, duke përmendur shembullin e BE-së.
“BE-ja ofron mbrojtje më të mirë dhe mund të vendosë sanksione më konkrete sesa vendet e Ballkanit Perëndimor”, thuhet në të.
“Kjo është edhe për shkak të rregulloreve në zhvillim të BE-së dhe faktit që BE-ja përfaqëson një treg shumë më të madh se vendet e Ballkanit Perëndimor”, shton ai. “Një shembull i një aderimi të tillë në tregjet më të mëdha nga gjigantët e teknologjisë mund të shihet në Turqi, ku kompanitë e mëdha të rrjeteve sociale pranojnë rregullore shpesh jodemokratike dhe jotransparente për hir të ruajtjes së audiencës së tyre.”
Në gusht 2024, për shembull, X – i njohur më parë si Twitter – ra dakord të emëronte një përfaqësues në Turqi siç kërkohet nga qeveria, me gjasë duke pasur frikë nga më shumë sanksione pas vendosjes së një ndalimi reklamimi.
“Më shqetësuese është se raporti i parë i transparencës i publikuar nën pronësinë e X nga CEO Elon Musk në shtator 2024, zbuloi se Turqia renditej e dyta pas Japonisë në kërkesat e qeverisë për heqjen e përmbajtjes gjatë gjysmës së parë të 2024”, thuhet në raportin e BIRN.
X mori 9,364 kërkesa nga Turqia, me kompaninë që veproi në 68 për qind të tyre, duke shënuar një rritje të ndjeshme në përputhjen e platformës me kërkesat e qeverisë në krahasim me vitet e mëparshme.
