“Rendi global i pasluftës nuk është thjesht i vjetëruar; tani ai është një armë që po përdoret kundër nesh.” Kështu thotë Sekretari Amerikan i Shtetit Marco Rubio, duke përmbledhur në mënyrë të përsosur qëndrimin e shefit të tij ndaj qeverisjes globale. Administrata e presidentit Donald Trump po refuzon plotësisht parimet që Shtetet e Bashkuara kanë promovuar që nga Karta e Atlantikut e vitit 1941.
Mbi 70 urdhrat ekzekutivë dhe memorandumet e lëshuara që kur Trump u kthye në Shtëpinë e Bardhë më 20 janar parashikojnë një sistem global shumë të ndryshëm nga ai që ka mbizotëruar për tetë dekadat e fundit. Është zhdukur ekuilibri midis privilegjeve dhe detyrimeve që karakterizonin rendin e pasluftës të bazuar në rregulla.
Shumica e qeverive, me të drejtë, janë të tronditura nga ajo që po shohin. Ato e njohin ende rëndësinë e parandalimit të pandemive, respektimit të rregullave të tregtisë, kufizimit të konkurrencës fiskale dhe luftimit të ndryshimeve klimatike. Pyetja që shtrohet tani është nëse ato mund të gjejnë gjuhën e përbashkët dhe të veprojnë në mënyrë efektive pa SHBA-na.
Ne besojmë se ata munden, veçanërisht nëse Bashkimi Evropian, i cili vetë udhëhiqet nga rregulla dhe angazhime të përbashkëta, merr drejtimin në organizimin e një reagimi kolektiv. Për këtë qëllim, vendet e BE-së duhet të fillojnë të kontaktojnë njëri-tjetrin dhe vendet jo anëtare të BE-së për të formuar “koalicione vullnetarësh” në katër fusha kryesore: shëndeti publik global, ndryshimet klimatike, tregtia ndërkombëtare dhe taksimi i korporatave.
Le të fillojmë me shëndetin publik. Një nga vendimet e para të Trump si president ishte të tërhiqej nga Organizata Botërore e Shëndetësisë, një veprim që u prit me shqetësim në mbarë botën. Megjithatë, për fat të mirë, parandalimi i pandemive të ardhshme nuk kërkon anëtarësimin e SHBA-së në OBSH. Ndërsa sigurisht që do të ketë pasoja buxhetore, pjesa tjetër e botës mund ta mbushë lehtësisht boshllëkun e lënë nga SHBA-ja, i cili arrin në rreth 500 milionë dollarë në vit. Ajo që ka më shumë rëndësi është që OBSH-ja të mund të vazhdojë të përmbushë misionin e saj, veçanërisht në vendet më të varfra të prirura nga sëmundjet.
Në lidhje me ndryshimet klimatike, BE-ja tashmë vendos objektiva detyruese për shtetet anëtare dhe për këtë arsye është e pozicionuar mirë për të vepruar si një e vetme, për të krijuar aleanca me vendet e treta dhe për të ushtruar dukshëm më shumë ndikim global. Ajo mund të negociojë marrëveshje të reja partneriteti dhe të ndërtojë një koalicion njerëzish të gatshëm për të ruajtur vrullin drejt emetimeve neto zero, pavarësisht tërheqjes së SHBA-së nga marrëveshja e Parisit për klimën. Partnerët e mundshëm përfshijnë ekonomi të mëdha të përparuara dhe shumë tregje në zhvillim, më e sigurta nga këto është Kina. Pavarësisht se është emetuesi kryesor në botë i gazeve serrë, Kina ka një interes të veçantë në tranzicionin në emetimet neto zero.
Në fakt, siç ka vënë në dukje ekonomisti fitues i çmimit Nobel, Ëilliam Nordhaus, sa më shumë të rritet një koalicion klimatik, aq më e fortë është shtysa që të tjerët të shfrytëzojnë disiplinën që ofron. Por ky problem mund të kapërcehet. Zgjidhja e vetë Nordhaus-it është të formohen klube klimatike, anëtarët e të cilëve do të vendosin një tarifë për importet nga vendet jo-pjesëmarrëse. Ky opsion mund të mos jetë i ligjshëm sipas rregullave aktuale të Organizatës Botërore të Tregtisë, por duke pasur parasysh sjelljen e keqe të Trump, mund të jetë ende rruga e duhur që duhet ndjekur.
Në çështjen e tregtisë ndërkombëtare më gjerësisht, BE-ja ka letra të fuqishme për të luajtur në përgjigje të tarifave të SHBA-së. Edhe këtu, mund të krijohet një koalicion vullnetarësh me vendet që duan të vazhdojnë të luajnë me rregulla të arsyeshme dhe të ndihmojnë në reformimin e arkitekturës së tregtisë globale.
Politika tregtare është një kompetencë thelbësore e BE-së. Komisioni Evropian negocion marrëveshjet tregtare në emër të të gjitha vendeve anëtare dhe pasi arrihet një marrëveshje, ajo duhet të miratohet nga një shumicë e kualifikuar e shteteve anëtare në Këshillin e BE-së dhe nga Parlamenti Evropian. Siç ilustrohet nga dështimi i Francës për të bllokuar marrëveshjen e fundit tregtare BE-Mercosur, një pakicë kundërshtuesish nuk mund të pengojë vullnetin e shumicës.
Kjo marrëveshje ka qenë e rëndësishme për ta bërë BE-në një fuqi tregtare globale. Tani, Evropa duhet të ndërmarrë nismën për të bashkuar ata që duan të shpëtojnë atë që ka mbetur nga multilateralizmi tregtar dhe të përcaktojë një axhendë për të ardhmen. Ndër partnerët e qartë përfshihen India dhe Kina. Duke nisur një negociatë të madhe, BE-ja do të demonstronte se nuk po ndjek verbërisht SHBA-në.
Kjo na çon te taksimi. Në tetor 2021, pas një procesi të gjatë diskutimi, më shumë se 140 juridiksione ranë dakord për një normë minimale fiskale efektive mbi fitimet e korporatave shumëkombëshe. Nëse një firmë nuk paguan 15% në një vend, vendet pjesëmarrëse mund ta taksojnë atë kolektivisht mbi diferencën dhe më pas ta përpjesëtojnë shpërndarjen e të ardhurave sipas pjesës së prodhimit në çdo juridiksion. Avantazhi i madh i këtij sistemi është se ai është vetë-zbatues. Nëse një juridiksion nuk mbledh taksën pre 15%, të tjerët do ta mbledhin atë, duke krijuar kështu një shtysë të fuqishme për ta mbledhur atë vetë.
Që të hyjë në fuqi, kjo marrëveshje duhet të ratifikohet nga parlamentet kombëtare. Deri më tani, më shumë se 40 vende e kanë bërë këtë dhe shumë të tjerë janë planifikuar të votojnë së shpejti. Braktisja e marrëveshjes nga administrata Trump ishte kryesisht simbolike, sepse Kongresi nuk e kishte miratuar atë. Gjithsesi, vendet e tjera mund të realizojnë ende taksimin minimal, edhe pse duhet të presin një reagim nga SHBA-ja.
Në këtë botë të re, ku institucionet e mëdha shumëpalëshe ka të ngjarë ta gjejnë veten të paralizuar në planin afatshkurtër, koalicionet e vullnetarëve do të jenë të nevojshme për të çuar përpara përparimin dhe bashkëpunimin global. Për sa i përket shëndetit publik global, ndryshimeve klimatike, tregtisë ndërkombëtare dhe taksimit të korporatave, Evropa mund të japë shembullin e mirë dhe të ndihmojë për të mbajtur gjallë multilateralizmin. Tani që administrata Trump po hedh poshtë haptazi sistemin e pasluftës të bazuar në rregulla, në ndërtimin e të cilit SHBA-ja dha kontributin e saj, Evropa dhe të tjerët mund dhe duhet të plotësojnë vakumin e lidershipit – duke përfshirë nëpërmjet partneritetit me Kinën.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Maintaining Progress in a Post-American World
