Kjo zor se mund të quhet një epokë e artë për diplomacinë. Një armëpushim – e lëre më një paqe e qëndrueshme – midis Rusisë dhe Ukrainës mbetet një mundësi e largët dhe as Izraeli dhe as Hamasi nuk duket se e shohin një armëpushim afatgjatë në Gazë si përparësi. E vetmja pikë e ndritshme në tabelën e shahut diplomatik global mund të jetë marrëdhënia midis Shteteve të Bashkuara dhe Iranit.
Po, e lexuat saktë: e njëjta SHBA që klerikët në pushtet të Iranit e kanë quajtur “Satani i Madh” që nga Revolucioni Islamik gati gjysmë shekulli më parë. E njëjta SHBA që mbështeti Shahun deri në rrëzimin e tij në vitin 1979. E njëjta SHBA që vrau Qassem Suleimani, komandantin e Forcës së fuqishme Quds të Iranit, vetëm pesë vjet më parë.
Irani, nga ana e tij, është i njëjti vend që mbajti peng 52 amerikanë për 444 ditë nga fundi i vitit 1979 deri në vitin 1981. I njëjti Iran që mbështet Hamasin – grupin përgjegjës për sulmet terroriste kundër Izraelit më 7 tetor 2023 – dhe Huthët e Jemenit që shënjestrojnë ushtrinë amerikane dhe anijet ndërkombëtare. Dhe i njëjti Iran që thuhet se ka eksploruar mundësi për të vrarë presidentin amerikan Donald Trump dhe anëtarët e administratës së tij të parë.
Pra, pse do të ishte Irani i interesuar të nënshkruante një marrëveshje të re me Trump, i cili u tërhoq në mënyrë të njëanshme nga Plani i Përbashkët Gjithëpërfshirës i Veprimit (JCPOA) i vitit 2015 – marrëveshja bërthamore midis Iranit dhe disa prej fuqive të mëdha të botës – gjatë mandatit të tij të parë?
Këtu na dalin dy arsye. Si fillim, kjo do ta ndihmonte Iranin të shmangte një sulm të drejtpërdrejtë ushtarak nga Izraeli dhe/ose SHBA-ja – një sulm ndaj të cilit tregoi se ishte i paaftë të mbrohej në tetot, kur Izraeli shënjestroi me sukses vendet e prodhimit të raketave dhe dronëve dhe mbrojtjen ajrore. Me ekonominë e dobët dhe të sëmurë të Iranit në vështirësi, një marrëveshje e re mund të ofrojë lehtësim të nevojshëm të sanksioneve dhe mund të lehtësojë presionin politik të brendshëm mbi regjimin.
Por çfarë përfiton Trump nga kjo? Ai qartazi dëshiron një rezultat diplomatik dramatik. Ai u përpoq dhe dështoi me Korenë e Veriut në mandatin e tij të parë dhe, deri më tani, ka dalë duarbosh në përpjekjet e tij për të negociuar një fund të luftërave në Ukrainë dhe Gazë. Një marrëveshje bërthamore me Iranin mund të jetë shansi i tij më i mirë.
Për më tepër, Trump është zotuar publikisht se Irani nuk do të zhvillojë ose të sigurojë armë bërthamore gjatë mandatit të tij. Urgjenca është reale, pasi Irani i është afruar vazhdimisht montimit të komponentëve të nevojshëm për të ndërtuar një ose më shumë armë bërthamore.
Sigurisht, ka arsye të mira strategjike që Trump të ndjekë një marrëveshje me Iranin. Nëse diplomacia dhe forca ushtarake dështojnë dhe Irani arrin të zhvillojë një armë bërthamore, rezultati mund të jetë një garë armësh bërthamore në të gjithë Lindjen e Mesme. Një Iran i armatosur me armë bërthamore mund të shfrytëzojë shumë forca indirekte – duke përfshirë Hezbollahun, Hamasin dhe Huthët – me një pandëshkueshmëri edhe më të madhe.
Megjithatë, ka shumë pyetje që duhet të marrin përgjigje para se të nënshkruhet një marrëveshje. Së pari, çfarë materialesh bërthamore do t’i lejohej Iranit të mbante ose prodhonte? Në mënyrë specifike, a do t’i lejohej atij të pasuronte ose të mbante uranium të pasuruar, dhe nëse po, sa dhe në çfarë niveli?
Çështja e dytë ka të bëjë me monitorimin. Si do të sigurohej SHBA-ja që Irani po i përmbush angazhimet e tij? Dhe në çfarë mase një Iran i mbyllur do të ishte i gatshëm të hapej ndaj ekspertëve të jashtëm të ngarkuar me vlerësimin e pajtueshmërisë?
Një grup i tretë pyetjesh përfshin fushëveprimin e marrëveshjes. A do të kufizohej ai vetëm në materialet bërthamore, apo do të mbulonte edhe elementë të tjerë thelbësorë si përbërës bombash, raketa, aktivitete testimi ose mbështetjen e Iranit për aleatë rajonalë?
Së katërti, cila do të ishte kohëzgjatja e marrëveshjes? A do të përfshinte klauzola ajo për ndërprerje të marrëveshjes, si JCPOA, apo do të ishte e pacaktuar? Dhe së fundmi, çfarë forme do të merrte marrëveshja? Irani mund të kërkojë garanci se Trump dhe pasardhësit e tij në të dyja anët e frontit do ta mbështesin marrëveshjen, ndoshta duke këmbëngulur që Kongresi ta miratojë atë.
Ekziston një kompromis i mundshëm që mund t’u japë të dyja palëve atë që u nevojitet. Iranit do t’i lejohej të mbante një sasi të vogël karburanti bërthamor me pasurim të ulët, të përshtatshëm vetëm për qëllime civile. Do të kishte monitorim të gjerë të jashtëm. Në këmbim, Irani do të merrte disa lehtësime nga sanksionet, me mundësinë e më shumë lehtësimeve nëse marrëveshja mbulon çështje shtesë. Marrëveshja mund të jetë e hapur ose e vlefshme, le të themi, deri në vitin 2050 – ose akoma më mirë, deri në vitin 2075. Kongresi, së bashku me homologun e tij iranian, do të duhet ta miratojnë marrëveshjen.
Një rezultat i tillë do të pengonte – jo vetëm do të ndalonte – progresin e Iranit drejt prodhimit të armëve bërthamore. Në të njëjtën kohë, do t’i lejonte Iranit të pretendonte se kishte ruajtur një opsion bërthamor, ndërsa korrte përfitime ekonomike. Ka të ngjarë që të pritej mirë nga shumica e popullsisë së tij, e cila dëshiron standarde më të mira jetese dhe ulje të izolimit ndërkombëtar.
Më e rëndësishmja, lidershipi i Iranit dëshiron të ruajë sistemin e vështirë të krijuar nga revolucioni i vitit 1979. Ky objektiv ka nxitur ndryshime të mëdha politike në të kaluarën: në vitin 1988, Ajatollah Ruhollah Khomeini pranoi t’i jepte fund luftës me Irakun pa arritur fitoren – një vendim që ai e krahasoi me pirjen e helmit – për të shpëtuar Republikën Islamike. I njëjti arsyetim mund të zbatohet edhe tani.
Trump, nga ana e tij, mund të pretendojë se ka prodhuar një pakt më gjithëpërfshirës se ai që hodhi poshtë – dhe me një kohëzgjatje dukshëm më të gjatë. Pa dyshim, disa në Izrael dhe SHBA do të ankoheshin se ai hoqi dorë nga shumë, por krahët politikë të Trump janë mjaft të fortë për ta çuar atë deri në fund. Kjo marrëveshje do t’i lejonte gjithashtu atij të shmangte përfshirjet e reja ushtarake.
Marrëdhëniet SHBA-Iran janë në një pikë kritike. SHBA-ja u përball me një dielemë të ngjashme në fillim të viteve 1990, kur pati një mundësi për të goditur objektet bërthamore të Koresë së Veriut, por në fund u tërhoq, nga frika se Koreja e Veriut do të hakmerrej duke pushtuar Korenë e Jugut, ku ishin të stacionuara dhjetëra mijëra trupa amerikane.
Pasojat e sulmeve të 7 tetorit e kanë bërë të qartë se Irani i sotëm nuk përbën një kërcënim të krahasueshëm. Megjithatë, Trump mund të ngurrojë ta testojë këtë vlerësim, duke pasur parasysh se Irani mund të dëmtojë fqinjët e tij dhe të rrisë çmimet e naftës, duke nxitur inflacionin dhe duke ngadalësuar rritjen ekonomike. Është kjo gamë rreziqesh dhe interesash që e bën situatën çuditërisht të përshtatshme për një përparim diplomatik.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Don’t Rule Out a US-Iran Nuclear Deal Just Yet
