Në Bosnje dhe Hercegovinë, Milorad Dodik, presidenti i entitetit Republika Srpska, është i njohur për shpërthimet e tij të ashpra. Fjalimet e tij janë të ashpra dhe të pamëshirshme, të shprehura pa asnjë shenjë keqardhjeje. Kjo qasje brutale është pjesë e një manovre të qëllimshme politike: ai kërkon të delegjitimojë boshnjakët si një komunitet politik i barabartë. Duke i paraqitur ata si inferiorë, ai synon të hapë rrugën për axhendën e tij separatiste.
Kur presidenti i Republikës Srpska thotë se boshnjakët janë “gënjeshtarë gjenetikë”, deklarata e tij nuk është thjesht provokim politik. Fjalët kanë jehonë të paraardhëses së tij Biljana Plavsiç kur ajo i përshkroi myslimanët boshnjakë si “gjenetikisht difektozë” në shtator 1993. Plavsiç u dënua më vonë për krime lufte.
Deklarata të tilla dënojnë boshnjakët si qenie njerëzore biologjikisht dhe moralisht inferiore. Është pikërisht ky lloj dehumanizimi, paralajmëroi Raphael Lemkin, babai i termit “gjenocid”, që i paraprin përpjekjeve për të shkatërruar një popull të tërë. Kur një grup etiketohet si “gjenetikisht inferior”, çdo gjë bëhet e mundur.
Kur Dodik deklaroi në prill 2025 se “njerëzit çnjerëzorë nga… qarqet politike të Sarajevës” donin të shkatërronin Republikën Srpska, nuk ishte një gabim politik, por një mesazh i formuluar qartë që do të thotë “ata nuk janë qenie njerëzore si ne”. Ishte një mesazh i llogaritur i bazuar në të njëjtën logjikë ideologjike që mund të hapë rrugën për dhunë sistemike.
Fjalë të tilla si “çnjerëzorë”, “llum” dhe “gënjeshtarë gjenetikë”, të cilat Dodik i ka përdorur, nuk janë thjesht fyerje. Ato ndërtojnë një kornizë mendore në të cilën boshnjakët, si grupi më i madh etnik në Bosnjë dhe Hercegovinë, nuk shfaqen më si bashkëqytetarë, por si një kërcënim ekzistencial për grupet e tjera. Dhe kur një popull portretizohet si armik, siç bën vazhdimisht Dodik, atëherë dhuna kundër tyre legjitimohet.
Dehumanizimi sistematik shtrihet edhe në sistemin arsimor të entitetit të Republikës Srpska, ku fëmijëve boshnjakë u mohohet e drejta për të mësuar gjuhën e tyre amtare, gjuhën boshnjake. Një rast i njohur në Konjevic Polje çoi në një vendim të Gjykatës Kushtetuese të Bosnjës dhe Hercegovinës, e cila gjeti diskriminim ndaj fëmijëve bazuar në gjuhë dhe etni. Vendimi nuk është zbatuar, kështu që praktika e fshirjes institucionale të identitetit kulturor – një formë e dehumanizimit kulturor – ka vazhduar pa u pakësuar që atëherë.
Riciklim i narrativave të vjetra në kohë të reja
Retorika e Dodik është thellësisht e rrënjosur në kulturën gjeopolitike të ultranacionalizmit serb.
Deklarata e tij se boshnjakët duhet të “largohen nga Islami dhe të kthehen në Ortodoksi” në mënyrë që Bosnja dhe Hercegovina të mund të bëhet një shtet i unifikuar, por ekskluzivisht serb, është një mesazh brutalisht i sinqertë për atë që ai e konsideron një Bosnjë të pranueshme. Është një Bosnjë pa boshnjakë si popull.
Mohimi i fesë dhe identitetit të një populli jo vetëm që delegjitimon pjesëmarrjen e tyre politike, por gjithashtu hap rrugën për përjashtimin e tyre sistematik.
Dodik nuk është shovinist i zakonshëm. Ai është një manipulator inteligjent që shfrytëzon trendin e islamofobisë globale. Ai nuk e përdor termin “boshnjakë”, por këmbëngul sistematikisht në termin “myslimanë”. Ai qëllimisht i redukton boshnjakët në përkatësinë e tyre fetare: ai i kthen boshnjakët në myslimanë, myslimanët në islamistë dhe islamistët në një kërcënim për Evropën.
Në këtë mënyrë, ai e paketon gjeopolitikisht Bosnjën dhe Hercegovinën si një lloj “Teherani të vogël” të Ballkanit. Ai e paraqet veten para Perëndimit si një fortesë të qytetërimit evropian kundër një kërcënimi të supozuar mysliman. Kur ai pretendon se boshnjakët duan ta shndërrojnë Banja Lukën në një “Jamahiri”, ai, në fakt, po vizaton një hartë imagjinare në të cilën Evropa mbaron aty ku fillojnë minaretë.
Kjo përputhet në mënyrë të përkryer me pjesën e intervistës së tij me revistën austriake Profil, në të cilën ai thotë: “Myslimanët në Bosnjë dhe Hercegovinë duan përsëri luftë. Ata duan të sjellin xhihadistët këtu dhe të vendosin ligjin e Sheriatit. Për më tepër, kjo u shkon për shtat disa njerëzve në Evropë, sepse ata nuk do të donin asgjë tjetër veçse të hiqnin qafe llumin e tyre dhe t’i sillnin të gjithë këtu.”
Ky citat përmban të gjithë planin për diskursin ekstremist të Dodikut. Boshnjakët portretizohen jo vetëm si kundërshtarë politikë, por edhe si një kërcënim ekzistencial. Vetë ekzistenca e tyre është e lidhur me perspektivën e një lufte të re. Identiteti i tyre reduktohet në aspektin fetar, jo për të analizuar fenë, por për ta instrumentalizuar atë si një stigmë.
Por kjo është vetëm ajo që shohim në sipërfaqe. Poshtë qëndron një ideologji tjetër, edhe më e errët, e ashtuquajtura teoria e “zëvendësimit të madh”, një mit i preferuar i së djathtës radikale evropiane.
Kur Dodik pretendon se ka forca në Evropë që duan të heqin qafe “llumin” e tyre dhe t’i deportojnë ata në Ballkan, kjo tingëllon si një huazim i drejtpërdrejtë nga teoritë konspirative që mund të gjenden në manifestet e Andreas Breivik dhe Brenton Tarrant. Të dy burrat – vrasës masivë terroristë të dënuar të ekstremit të djathtë – e përkthyen retorikën e “kërcënimit civilizues” në plumba dhe gjakderdhje, duke i trajtuar narrativat nacionaliste ballkanike jo si paralajmërime, por si frymëzim.
Angazhim i të djathtës globale
Dodik e luan lojën e tij me një saktësi të frikshme. Ai jo vetëm që kënaq frikërat lokale, por edhe e sinkronizon retorikën e tij me gjuhën globale të së djathtës së re. Nuk është rastësi që fjalët e tij kuptohen dhe herë pas here duartrokiten nga disa të krahut të djathtë në Paris, Vjenë dhe Budapest. Dodik nuk është një ujk i vetmuar. Ai është një nyje në një rrjet të ri-magjisë autoritare në Evropë.
Ai e di se nëse i portretizon boshnjakët si ekstremistë islamikë, mbështetja për projektin e tij të ndarjes ose shkatërrimit të Bosnjës jo vetëm që do të jetë e mundur në sytë e së djathtës së re globale, por madje do të justifikohet.
Do të ishte gabim të besohej se diskursi çnjerëzor i Dodik është thjesht një lojë politike ose pjesë e luftës së tij për mbijetesë politike. Kushdo që e sheh retorikën e tij në këtë mënyrë po bën një gabim fatal. Narrativat ideologjike që përkrah Dodik nuk janë lojëra retorike, por një axhendë politike që mund të ketë ndikim përtej Ballkanit. Dodik po spekulon mbi pasivitetin e Perëndimit, dobësitë e të cilit i lexon me saktësinë e një realist politik që kërkon pushtet. Ai është i vetëdijshëm për erozionin transatlantik të besimit, lodhjen nga Bosnja në Bruksel dhe Uashington, si dhe reflekset populiste dhe narrativat islamofobike që mbizotërojnë peizazhin politik të Evropës. Dhe ai e di se Rusia është e gatshme si një sponsor politik.
Sead Turcalo është Profesor i Asociuar dhe Dekan i Fakultetit të Shkencave Politike në Universitetin e Sarajevës.
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autorit dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
