Kur një i çmendur hedh një gur në një pus, sipas një aforizmi të lashtë iranian, nevojiten dhjetë burra dhe gra të mençur për ta hequr atë. Ayatollah Ali Khamenei, udhëheqësi suprem aktualisht i izoluar i Iranit, ishte ai i çmendur dhe tani shumë njerëz në Iran dhe në mbarë botën po përpiqen ta shpëtojnë pusin.
Falë Khamenei-t, Irani ka kaluar pothuajse katër dekada në rrugën e luftës me Izraelin, të cilin ai e quan një “kancer” në rajon që duhet të shkatërrohet. Në të njëjtën kohë, regjimi arriti të shmangë një përballje të padëshiruar nga populli i Iranit dhe të pajustifikuar nga interesi kombëtar i Iranit. Sundimtarët e Iranit mund të mbështeteshin në kërcënime të zhurmshme dhe boshe, në aleatësi Hezbollahu, Hamasi dhe regjimi i Assad-it në Siri, në ngurrimin e shumë izraelitëve për të rrezikuar një luftë në shkallë të plotë dhe në aftësinë e tij për të përdorur programin e tij bërthamor për të arritur lëshime nga fuqitë perëndimore.
Kjo deri më tani.
Regjimi kishte shumë shenja paralajmëruese për dobësinë e tij të paprecedentë në vend dhe izolimin në rajon. Ishte kthimi i Donald Trump në Shtëpinë e Bardhë, shkatërrimi brutal, por efikas të Hezbollahut në Liban dhe Hamasit në Gazë nga Izraeli, kolapsi ekonomik – i dukshëm në zhvlerësimin e ndjeshëm të monedhës, një grevë të kamionistëve dhe mungesa të përhapura të gazit dhe energjisë elektrike – dhe një valë në rritje të mosbindjes civile të grave për mbulimin e detyruar.
Por, në vend që ta zbusnin qëndrimin e tyre, udhëheqësit e Iranit përdorën marifetet e tyre të vjetra; mburrje bombastike se ishin në gjendje të ndërtonin një bombë bërthamore, ndërsa këmbëngulnin se programi i tyre bërthamor nuk ka pasur kurrë një komponent ushtarak. Dhe ata humbën shumë kohë me çështjen e pakuptimtë nëse negociatat me administratën Trump për një marrëveshje të re bërthamore ishin “të drejtpërdrejta” apo “të tërthorta”. Në fund të fundit, Khamenei kishte diktuar se nuk duhet të kishte bisedime të drejtpërdrejta me “Satanin e Madh”.
Ndërsa regjimi, në labirintin e tij të vetëmashtrimit, nuk arriti ta vlerësonte shkallën e dobësisë së tij, kryeministri izraelit Binyamin Netanyahu nuk e bëri këtë. I përballur me një kor në rritje të izraelitëve që kërkonin t’i jepej fund katastrofës humanitare që ai shkaktoi në Gazë, Netanyahu e gjeti momentin e duhur për të nisur një sulm të shumëpritur dhe të përgatitur me kujdes. Infiltrimi i jashtëzakonshëm i Izraelit në aparatin e sigurisë së Iranit i mundësoi atij të shkatërronte mbrojtjen iraniane në një kohë të shkurtër, me rreth dy të tretat e komandantëve më të lartë ushtarakë dhe të inteligjencës së vendit të vrarë në dy ditët e para. Dhe, qoftë qëllimisht apo jo, oferta e Trump për të negociuar duket se e ka zhytur regjimin në vetëkënaqësi.
Regjimi dhe shërbyesit e tij ideologjikë kanë fajësuar vazhdimisht të tjerët, veçanërisht Perëndimin, Izraelin dhe Arabinë Saudite, për çdo dështim. Dhe secili prej tyre sigurisht që ka kryer gabime të rënda. Dhuna e vazhdueshme e Izraelit në Gazë kundër palestinezëve të pafajshëm – të cilët, ashtu si iranianët, janë pengje të një ideologjie radikale nihiliste – është një shembull konkret. Edhe Netanyahu ka helmuar një pus që të tjerët, me më shumë mençuri dhe maturi, do të duhet ta shpëtojnë.
Ashtu si me palestinezët, jeta e qytetarëve të pafajshëm iranianë duhet të mbrohet. Populli i Iranit dhe aspiratat e tyre demokratike janë shpresa e vetme për ndryshimin e regjimit. Izraeli, SHBA-ja ose Rusia nuk mund dhe nuk duhet të përcaktojnë të ardhmen e Iranit, por Perëndimi dhe Izraeli kanë nevojë për një strategji të qartë afatshkurtër dhe afatgjatë për të çuar përpara këtë qëllim.
Një strategji e tillë duhet të përfshijë një ndalesë të menjëhershme të dhunës kundër civilëve. Sigurisht, ashtu si Hamasi në Gazë, regjimi ka vendosur shumë reparte ushtarake dhe qendra pasurimi në lagjet e banimit. Të nxisësh 14 milionë qytetarët e Teheranit të evakuohen në mënyrë që Izraeli të mund t’i shkatërrojë këto objekte do të thotë të administrosh një kurë që është më e keqe se sëmundja. Nga ana tjetër, çdo marrëveshje me këtë regjim brutal dhe hipokrit do të prishet sapo udhëheqësit e tij të besojnë se janë çliruar nga situata e tyre aktuale e vështirë. E vetmja zgjidhje për enigmën bërthamore të Iranit është një Iran demokratik, që nënkupton mbështetje për zërat demokratikë brenda Iranit, të ndihmuar nga zërat në diasporën iraniane.
Më shumë se dhjetë vjet më parë, unë dhe kolegu im Siegfried Hecker shkruam një artikull duke sugjeruar që Irani, duke filluar me Shahun në vitet 1970, duhet të kishte ndjekur Korenë e Jugut dhe të kishte hequr dorë nga uraniumi shumë i pasuruar në favor të teknologjisë bërthamore. Pasurimi, argumentuam ne, thjesht ngjall dyshime rreth qëllimeve paqësore të një programi bërthamor.
Nuk mund të parashikohet se si një shoqëri demokratike mund t’i qaset një çështjeje kaq të ndërlikuar edhe në momentet më të mira, por vetëm një Iran demokratik mund ta zgjidhë këtë debat. Pa një ndryshim regjimi nga populli i Iranit, për popullin e Iranit, nuk mund të ketë stabilitet dhe prosperitet afatgjatë as atje dhe as në rajon.
Shoqëritë demokratike kanë shumë më tepër gjasa të zgjedhin atë që Aristoteli e quante e mesmja e artë, duke kërkuar terrenin e mesëm midis ekstremeve. Sidoqoftë, Irani, një tregues rajonal i shekullit të kaluar, ku mosha mesatare e popullsisë është 32 vjeç, nuk mund të mos përfitojë nga fundi i një regjimi të zhytur në dogmatizmin e një kabale nëntëdhjetëvjeçare.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Only Democracy Can End Iran’s Nuclear Threat
