Kur isha fëmijë në qytetin e Halkidës, ngjitesha me miqtë e mi në muret e mëdha prej guri të varrezës lokale hebraike, duke u përpjekur të shikoja atë që fshihej pas pemëve të selvisë, pishave dhe eukaliptit që e mbrojnë atë nga zhurma dhe gjallëria e qendrës së qytetit.
E vendosur në Evia, në pikën ku ngushtica e Euripit ndan ishullin e dytë më të madh të Greqisë nga kontinenti, varreza në Halkidë është varreza më të vjetër hebraike në territorin e Bashkimit Evropian, me varre që datojnë që nga shekulli i 15-të.
Sipas Këshillit Qendror Hebraik të Greqisë, prania hebraike në Evia daton para vitit 586 para Krishtit; jo më shumë se 66 jetojnë tani në qytetin kryesor të ishullit, një orë larg me makinë në veri të kryeqytetit grek, Athinës.
Meir Maisis është një prej tyre, si “kujdestari” 91-vjeçar i varrezës, një tregtar tekstilesh dhe sendesh shtëpiake në pension dhe studiues i filozofisë greke, i cili ka ecur midis varreve për kaq shumë dekada saqë edhe breshkat që jetojnë atje, siç thotë ai, “e njohin zërin tim”.
Dy herë president i komunitetit hebraik lokal, Maisis e kaloi dekadën e fundit të shekullit të 20-të duke punuar për të restauruar qindra varre; ai ka shkruar katër libra mbi komunitetin hebre të qytetit dhe organizon rregullisht ture në varreza.
Ai e përshkruan punën e tij si një thirrje që i është caktuar nga Zoti, si “destinacionin” e jetës së tij.
Një bamirës i shquar
Përveç Halkidës, varreza hebraike funksionale ka edhe në Athinë, Selanik, Volos, Janinë, Korfuz, Larisa, Trikala dhe Rodos.
Të tjera nuk funksionojnë më ose janë shkatërruar, si ato në Kostur dhe Heraklion. Në ishullin e Kretës, stadiumi aktual i klubit të futbollit OFI u ndërtua mbi rrënojat e një varreze hebraike.
Varrezat hebraike në Halkidë ndodhen në një oaz qetësie, ku varret datojnë në tre periudha të ndryshme – shekujt XV deri në XVIII, 1890-1910, dhe ato të të vdekurve të fundit, ku vendosen gurë të vegjël.
“Ne nuk vendosim lule”, thotë Maisis. “Ne përdorim një gur të vogël që nënkupton se ne u krijuam nga pluhuri dhe në pluhur do të kthehemi.”
Në dizajnin e tyre, ato të periudhës më të hershme marrin elementë nga mësimet mistike të Kabalës dhe nga Talmudi, burimi kryesor i ligjit dhe teologjisë fetare hebraike; varret janë shtatëkëndëshe në strukturë, si një sarkofag me një kapak të harkuar.
Megjithatë, një pjesë e tyre u morën gjatë pushtimeve veneciane dhe osmane të Halkidës, përkatësisht 1205-1470 dhe 1470-1833, për ndërtimin e kështjellës së Halkidës dhe shtëpive vendase.
Në vitin 1896, bankieri, koleksionisti i artit dhe politikani britanik Ferdinand de Rothschild, një pasardhës i degës vjeneze të familjes hebraike të bankierëve Rothschild, dha para për të rrethuar një pjesë të varrezës dhe për të ndërtuar një shtëpi për rojën, e cila sot shërben si muzeu i varrezës.
Hebrenjtë spanjollë
Pas Luftës së Dytë Botërore, varre që datonin nga dekadat e para të shekullit të 20-të u plaçkitën nga njerëz që shpresonin të gjenin ar. Në vitin 1967, zona u rrethua plotësisht me mur.
Maisis kujton se rreth asaj kohe vizitoi pjesën e varrezave që përmbante parcela varresh nga shekulli i 15-të deri në shekullin e 18-të. Varret ishin të mbuluara me dhe, thotë ai, “gjë që ngjalli kureshtjen time”.
“Zbulova se ato janë në thelb varre kabaliste”, thotë ai për BIRN. “Të gjithë këta këtu janë hebrenj spanjollë; ata erdhën në Halkidë sepse kishte një vendtakim të drejtuar nga kabalistët.”
Ndoshta jo çuditërisht, Maisis filloi të studionte mësimet e Kabalës në mesin e të njëzetave. Dy palma, të mbjella nga Maisis, ndodhen në hyrje të kësaj pjese të varrezës.
“Palma është pema e pavdekësisë”, thotë ai. “Ajo simbolizon pavdekësinë e shpirtit.”
Varret përfshijnë ato të grave të shquara hebreje, të cilat gëzonin pozita të shquara në komunitet. Në Mesjetë, një komunitet hebre i arsimuar lulëzoi në Halkidë, e cila u shndërrua si një qendër shpirtërore kabaliste.
Në mesditë, kur dielli është në kulmin e tij dhe hijet tërhiqen, unë dhe Maisis ulemi në një stol jashtë shtëpisë së rojës, e shndërruar në muze, e cila mban gurë varresh dhe fragmente të monumenteve të vjetra funerale.
Dy nga gurët e varreve mbajnë shkrim arab; këto, thotë Maisis, u përkasin hebrenjve që u konvertuan në Islam për t’i shpëtuar shtypjes osmane, por “preferuan të varroseshin në një varrezë hebraike”.
Ai thotë se do të kthehet në varrezë në qershor për t’i treguar vendin një gazetari nga një gazetë e njohur greke. E pyes nëse dikush mund ta vazhdojë punën e tij një ditë. Maisis nuk është i sigurt. “Nuk është e lehtë të lindë një njeri si unë”, më thotë ai. “Është e rrallë.”
Teksa mbyll derën e vogël ngjyrë kafe të muzeut, Maisis hipën në makinën e tij. Ai duhet të kthehet te gruaja e tij, e cila, siç thotë ai, e ka “toleruar” pasionin e tij të madh gjatë gjithë këtyre viteve.
