Në një ditë prilli të vitit 1999, nëna e Arbenita Muhaxherit, Sanija, doli për të blerë ushqime. Udhëtimi do t’i kushtonte jetën Sanijes.
“Isha 12 vjeçe”, tha Arbenita. “Tani jam 39 vjeçe dhe ende nuk e di se ku është trupi i nënës sime.”
Sanije Selmani-Muhaxheri dhe një kushërirë e saj u ndaluan në një pikë kontrolli serbe në hyrje të Ferizajt, në juglindje të Kosovës, në kulmin e luftës së viteve 1998-1999, tre javë pas fillimit të sulmeve ajrore të NATO-s që përfundimisht do të detyronin tërheqjen e forcave të Beogradit.
Arbenita tha se dy gratë u kthyen në shtëpi, por u thanë fqinjëve të tyre në fshatin Dermjak se oficerët e policisë dhe ushtarët që ruanin pikën e kontrollit ua kishin marrë dokumentet e identifikimit, u kishin thënë të linin ushqimet dhe pastaj të ktheheshin përsëri. Ato u kthyen, duke besuar se do t’i merrnin dokumentet e identifikimit dhe nuk u dëgjua më kurrë për to.
Sanije Selmani-Muhaxheri dhe kushërira e saj janë midis 1,600 personave – shumica prej tyre shqiptarë – ende të zhdukur për më shumë se një çerek shekulli që kur lufta në Kosovë mbaroi dhe ish-provinca jugore serbe, e populluar kryesisht nga shqiptarët, kaloi nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara.
Një vit më parë, në dhjetor 2024, në bisedime të ndërmjetësuara nga Bashkimi Evropian, Serbia dhe Kosova ranë dakord të zbatonin një marrëveshje të arritur fillimisht në mesin e vitit 2023 që kërkonte akses të pakufizuar në informacione që mund të hidhnin dritë mbi fatin e të zhdukurve të luftës, duke përfshirë të dhënat e klasifikuara.
Sot, Deklarata e Përbashkët për Personat e Zhdukur mbetet e pazbatuar. Një komision i kryesuar nga BE-ja, i parashikuar sipas marrëveshjes për të udhëhequr zbatimin, ende nuk është krijuar për shkak të një përplasjeje mbi termat e referencës.
Kur të dyja palët u takuan në Bruksel në shtator, kryenegociatori i Kosovës, Besnik Bislimi, fajësoi Serbinë për bllokimin.
“Ata duan të ndërhyjnë përsëri në dokument, gjë që nuk është pranuar as nga Brukseli dhe as nga ne”, tha ai.
Pas të njëjtit takim, homologu serb i Bislimit, Petar Petkoviç, tha në një deklaratë: “Ne kemi deklaruar qartë se jemi absolutisht të përkushtuar për zgjidhjen e kësaj çështjeje, kryesisht për të mirën e familjeve që kanë pritur për më shumë se 20 vjet të vërtetën e plotë rreth vuajtjeve të të dashurve të tyre.”
Megjithatë, Arbenita po e humb shpresën.
“Në festa, ditëlindje, do të doja të shkoja te varri i saj dhe të thosha një lutje për shpirtin e saj”, tha ajo. “Dua vetëm një varr ku të mund të lutem për të.”
“Në duar të sigurta”
Serbia nën Sllobodan Millosheviçin bëri çmos për t’i fshehur krimet e kryera nga forcat e saj në vitet 1998 dhe 1999, duke transportuar kufoma dhe duke i hedhur ato në gropa qindra milje larg vetë Kosovës.
Qindra janë gjetur, shumë prej tyre jo shumë kohë pas rënies së Millosheviçit në vitin 2000, por sot ende rreth 1,600 vazhdojnë të jenë të zhdukur dhe fati i tyre është ende një plagë e hapur.
Kërkimi kërkon bashkëpunim midis Beogradit dhe Prishtinës, por bashkëpunimi ka qenë i pakët nën udhëheqjet përkatëse të Aleksandër Vuçiçit dhe Albin Kurtit.
Sanije Selmani-Muhaxheri ishte 35 vjeçe kur u zhduk, duke lënë pas Arbenitën dhe tre djem të moshës 10, tetë dhe katër vjeç në atë kohë.
Arbenita kujton “guximin dhe bujarinë” e nënës së saj dhe tha se ajo kishte ndihmuar për të siguruar furnizime – ushqim dhe gjëra të tjera bazike – për luftëtarët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, UÇK, “deri në momentin që u rrëmbye”. Babai i Arbenitës ishte anëtar i UÇK-së dhe i mbijetoi luftës.
“Ajo ishte një grua që nuk e njihte frikën dhe fundi i saj ishte tragjik”, tha Arbenita.
“Ata i ishin vënë pas babait dhe xhaxhallarëve të mi”, tha ajo për policinë dhe ushtrinë serbe.
“Ne ishim të njohur në zonë. Kishim një biznes në qytet që mbyllej vazhdimisht nga inspektorët serbë. Shtëpia jonë bastisej shpesh. Gjithmonë prisja që diçka t’i ndodhte babait ose xhaxhallarëve të mi, por ishte nëna ime ajo që e pagoi çmimin.”
Duke kujtuar zhdukjen e nënës së saj, Arbenita tha se kur ajo dhe kushërira e saj nuk u kthyen, gjyshi i saj nga babai të nesërmen shkoi në policinë serbe për të kërkuar informacione.
“Ata i thanë se gratë ishin ‘në duar të sigurta’ dhe se ai duhej të sillte të birin, nëse donte që nusja e tij të lirohej”, tha Arbenita.
Ajo tha se UÇK-ja refuzoi ta linte babanë e saj të shkonte, duke besuar se ky ishte një kurth.
Arbenita tha se gjyshi i saj vdiq ende i “përndjekur” nga kujtimet e asaj vizite në polici, e cila kishte braktisur stacionin e saj kryesor dhe ishte vendosur në bodrumin e një kafeneje të braktisur për të shmangur bombat e NATO-s. Ai pa njerëz që mbaheshin rob atje, të gjakosur dhe që luteshin për ndihmë.
“Ato nuk hynë kurrë gjallë në Serbi”
Kur Sanija u zhduk, pjesa tjetër e familjes shkoi në male dhe përfundimisht iu bashkua pothuajse një milion shqiptarëve të tjerë të Kosovës në kampet e refugjatëve përtej kufirit. Ata kaluan javë të tëra në Maqedoninë e Veriut fqinje, deri në qershor të vitit 1999, kur trupat e NATO-s hynë në Kosovë menjëherë pas tërheqjes së forcave serbe.
Arbenita shpresonte se e ëma mund t’i priste. Në vend të kësaj, ajo gjeti një “rrëmujë” të papërshkrueshme, pasi shtëpia e familjes ishte zënë nga policia serbe. Ata nuk guxonin të merrnin ujë nga pusi, nga frika se mund të ishte helmuar.
Mijëra njerëz ishin zhdukur dhe qarkullonin fjalë se disa po mbaheshin në burgjet serbe. Familja priste ndonjë lajm.
“Shpesh madje nuk shkoja në shkollë, duke menduar ‘ndoshta do të vijë sot’”, tha Arbenita.
Shpresat e tyre u shuan kur një burrë vendas, i cili tha se kishte punuar me autoritetet serbe, i tha babait të saj: “Ato nuk hynë kurrë gjallë në Serbi; u ekzekutuan në Kosovë.”
Arbenita tha se më vonë u kontaktuan nga një oficer policie serb, me të cilin gjyshi i saj kishte folur një ditë pas zhdukjes së Sanijes, i cili u tha atyre se gratë mund të ishin gjallë. Babai i saj e kuptoi se ai donte para dhe u tërbua, tha ajo. “Ishte e qartë se po shfrytëzoheshim dhe gjithçka kishte të bënte me paratë”, tha ajo.
Vite më vonë, Arbenita gjeti numrin e telefonit të oficerit, e telefonoi dhe e akuzoi për përgjegjësi në zhdukjen e nënës së saj.
“Ai më tha se isha po aq ‘e ligë’ sa babai im dhe se nëna ime ishte e re dhe e bukur dhe se dikush e kishte ‘marrë për grua’.”
Sanije Selmani-Muhaxheri ëndërronte të bëhej mësuese në shkollë fillore.
Njëzet e gjashtë vjet pas zhdukjes së saj, Arbenita tha se ende mban disa nga rrobat e nënës së saj dhe se veshi një nga fustanet e saj në ditën e dasmës së saj.
Nënë e dy fëmijëve, Arbenita tha: “Do të doja që ajo të mund t’i shihte fëmijët e mi, suksesin e tyre në shkollë, të shihte njeriun që unë jam bërë.”
Arbenita tha se fati i atyre që rezultojnë ende të zhdukur nga lufta mbetet “plaga më e thellë” për shoqërinë kosovare, “e megjithatë nuk është përparësi për askënd”.
“E di që ajo nuk është gjallë”, tha ajo. “Dua vetëm varrin e saj, të di se ku prehet ajo.”
