Më 21 dhjetor 2017, gjykata e parë penale ndërkombëtare ad hoc e themeluar nga Kombet e Bashkuara që nga gjykatat e Nurembergut dhe Tokios pas Luftës së Dytë Botërore përfundoi punën e saj.
Gjykata Penale Ndërkombëtare për Ish-Jugosllavinë, GJPNJ, e mbajti ceremoninë e saj të mbylljes në Sallën historike të Kalorësve në Hagë, ku morën pjesë zyrtarë të lartë shtetërorë, diplomatë, zyrtarë të OKB-së dhe përfaqësues të organizatave të tjera ndërkombëtare që ishin mbledhur për të duartrokitur arritjet e GJPNJ-së.
Atë ditë, GJPNJ-ja u festua si “novatore”, jo vetëm se kërkoi llogaridhënie ndaj atyre që janë përgjegjës për krime lufte, por edhe për kontributin në “procesin e shërimit” për viktimat, duke dokumentuar “të vërtetën dhe faktet e pamohueshme të tragjedive të së kaluarës”. Sipas sekretarit të përgjithshëm të OKB-së, Antonio Guterres, kjo do të “garantonte që bota të mos harrojë, që historia të mos mund të rishkruhet dhe që zërat e viktimave të vazhdojnë të jehojnë gjatë dekadave”.
Vlerësimet e punës së Gjykatës, të cilat kanë bërë jehonë jashtë GJPNJ-së dhe Hagës, megjithatë, kanë qenë më të matura dhe reflektuese.
Gjatë gjithë ekzistencës së saj, Gjykata paditi 161 individë për përfshirjen e tyre në mizoritë e kryera gjatë luftërave jugosllave dhe gjykoi 113. Nga këta, 93 u dënuan dhe 18 u liruan nga akuzat.
Nga 93 të pandehurit e dënuar, 64 kanë vuajtur dënimet e tyre, shumë prej të cilëve u liruan para kohe. Disa u kthyen në qytetet e tyre të paraluftës dhe jetojnë në të njëjtin komunitet ku jetojnë viktimat e tyre. Kriminelët e luftës dhe viktimat e tyre ndajnë përsëri të njëjtat rrugë dhe dyqane dhe herë pas here takohen me njëri-tjetrin. Kriminelët më famëkeq të luftës përgjegjës për vrasjet masive, megjithatë, mbeten ende në burg, siç janë Goran Jelisiç, Milan Lukiç, Ratko Mlladiç dhe Radoslav Krstiç. Atyre u janë refuzuar kërkesat për lirim të parakohshëm disa herë për shkak të rëndësisë së krimeve të tyre dhe mungesës së pendimit që kanë treguar.
Disa të pandehur të GJPNJ-së kryen vetëvrasje gjatë ose pas gjyqit të tyre, siç janë Milan Babiç, Slavko Dokmanoviç dhe Slobodan Praljak. Praljak, pasi dëgjoi vendimin e tij për fajësi në nëntor 2017, deklaroi: “Gjyqtarë, Slobodan Praljak nuk është kriminel lufte. Me përbuzje, e hedh poshtë vendimin tuaj!” Ai më pas piu një shishe helmi në sallën e gjyqit dhe vdiq brenda pak orësh. Vdekja dramatike e inskenuar e Praljakut shënoi gjithashtu fundin simbolik të GJPNJ-së, e cila u mbyll më pak se një muaj më vonë.
Ndjekjet penale u ngadalësuan pas mbylljes së Gjykatës
Në kohën e mbylljes së GJPNJ-së nuk kishte të arratisur. Ndryshe nga kriminelët e luftës të gjykuar në gjykatat vendore, të pandehurit e GJPNJ-së, sapo arrestoheshin dhe ndaloheshin, nuk mund të arratiseshin.
Në kontrast, sipas Serge Brammertz, kryeprokuror në Mekanizmin Ndërkombëtar të Mbetur të OKB-së për Gjykatat Penale, pasardhës i GJPNJ-së, rreth 500 persona të dyshuar ose të akuzuar për krime lufte të kryera në Bosnje aktualisht jetojnë në shtete të tjera të rajonit, kryesisht në Kroacinë dhe Serbinë fqinje.
Të tjerë mund të mos e kenë lënë Bosnjën dhe, madje, mund të fshihen në pyjet e saj, ashtu si Milorad Karakas, i cili qëndroi pothuajse pesë vjet nën një “njoftim të kuq” të Interpolit.
Sipas GJPNJ-së, ndërmjet 15,000 dhe 25,000 persona kanë kryer krime lufte gjatë luftërave të Jugosllavisë. Nëse një vlerësim i tillë është qoftë edhe pjesërisht i saktë, të paktën dhjetëra mijëra persona që kanë kryer krime kanë mbetur të lirë.
Deri në fund të vitit 2024, të paktën 2,700 të dyshuar mbeteshin të paidentifikuar në Bosnje. Ndërsa media dhe studiuesit kanë shqyrtuar deri diku rolin e individëve që kryen krime lufte, roli i spektatorëve – fqinjëve, kolegëve dhe miqve të dikurshëm të familjes – që publikisht brohoritën dhe mbështetën përpjekjen e luftës, ose e bënë këtë në mënyrë më të fshehtë, mbetet kryesisht i pashqyrtuar.
Ndërkohë, megjithëse mbyllja e GJPNJ-së nuk kishte për qëllim të ngadalësonte ndjekjet penale në nivel vendor, përpjekjet për të ndjekur penalisht krimet e luftës, në fakt, janë zvogëluar.
Mbyllja u perceptua në Serbi, për shembull, jo vetëm si fundi i detyrimit për të ekstraduar të akuzuarit për krime lufte, por edhe si një mundësi për të margjinalizuar gjyqet për krime lufte dhe për të relativizuar ngjarjet e periudhës së konflikteve të armatosura.
Ndërsa para GJONJ-së nuk u mbajt asnjë gjykim në mungesë, ato që prej atëherë janë bërë një prirje në mbarë rajonin. Në Kroaci, 66 për qind e procedimeve tani zhvillohen në mungesë dhe 94 për qind e tyre zhvillohen kundër anëtarëve të njësive paraushtarake serbe.
Kjo pabarazi në ndjekjen penale vetëm të një pale për krimet e luftës, serbëve, pasqyrohet në Kroaci edhe në njohuritë e të rinjve për këto krime. Një sondazh i vitit 2024 nga Nisma Rinore për të Drejtat e Njeriut, një OJQ, zbuloi se rreth 54 për qind e të rinjve besojnë se serbët kryen krime lufte kundër kroatëve, por vetëm 17 për qind besojnë se kroatët kryen krime lufte kundër serbëve.
Mali i Zi mbetet më pas në aspektin e ndjekjeve penale vendore. Gjatë 20 viteve të fundit, ai ka ngritur vetëm tetë aktakuza dhe ka siguruar një vendim për krime lufte të kryera në Kroaci, Bosnje dhe Hercegovinë dhe Kosovë.
Ndryshe nga kjo, Zyra e Prokurorisë Speciale në Kosovë ka ngritur deri më tani rreth 40 aktakuza, ndërsa Zyra e Prokurorit Publik për Krime Lufte në Serbi ka trajtuar rreth 115 raste dhe ka siguruar 83 vendime. Gjykatat vendore në Bosnje kanë trajtuar numrin më të madh të krimeve të luftës të gjykuara në rajon, që përfshijnë 773 krime me 1,209 të pandehur.
Të rinjtë dinë pak për gjykatën e Hagës
Pavarësisht përpjekjeve të GJPNJ-së për të sjellë drejtësi, një nivel i lartë i ndarjeve etnike dhe i mosbesimit shoqëror ndaj institucioneve vazhdon në Bosnje dhe Hercegovinë, ndërsa revizionizmi historik dhe mohimi mbeten probleme serioze në mbarë rajonin.
Sipas një sondazhi të vitit 2023 nga Nisma Rinore për të Drejtat e Njeriut, 71 për qind e të rinjve në Serbi dinë pak ose aspak për GJPNJ-në. Ndër ata që janë të njohur me të, rreth 41 për qind besojnë se GJPNJ-ja u themelua për të “ndjekur penalisht vetëm serbët”. Në mënyrë të ngjashme, në Kroaci, sipas sondazhit, vetëm 24 për qind e të rinjve mendojnë se proceset dhe vendimet e Gjykatës për krimet e luftës kanë pasur një ndikim pozitiv në zhvillimin demokratik të shoqërisë kroate.
Këto pikëpamje janë rezultat i propagandës së vazhdueshme të përhapur nga elitat politike serbe dhe mediat gjatë tri dekadave të fundit. Po kështu, shumë të rinj në Kroaci besojnë se Shteti i Pavarur i Kroacisë i periudhës së Luftës së Dytë Botërore, NDH-ja, aleat i nazistëve, ishte një shtet legjitim. Në Bosnje, kurrikula arsimore mbetet ende e ndarë, me fëmijë të etnive të ndryshme që mësojnë në shkolla të segreguara, ndërsa krimet e urrejtjes janë në rritje.
Ajo që i bashkon të gjitha këto vende është fakti se qytetarët e tyre mësojnë vetëm për viktimat “e tyre” dhe vetëm për krimet e “të tjerëve”. Relativizimi dhe minimizimi i viktimizimit dhe krimeve të grupeve të tjera mbeten vazhdimisht të larta.
Mohimi në nivel politik është përhapur në një kulturë gjenocidi, e cila është e përhapur kudo, nga hapësirat publike te shkollat, arti, sporti dhe kultura popullore. Një atmosferë e tillë duket thellësisht e rrënjosur dhe ata që përpiqen të sfidojnë këto narrativa tashmë të përhapura shpesh etiketohen si “tradhtarë” brenda komuniteteve të tyre dhe ekspozohen ndaj kërcënimeve të dhunës.
Krimet po zhduken nga kujtesa kolektive
Nuk do të ishte e drejtë të fajësohej GJPNJ-ja për këtë gjendje në lidhje me mungesën e ndjekjeve penale të krimeve të luftës dhe mohimit të gjenocidit. Sikur drejtësia t’u ishte lënë vetëm gjykatave vendore në rajon, mund të mos kishte pasur fare ndjekje penale, ose shumë pak të tilla, madje edhe për mizori masive.
Paqja në rajon mbetet e brishtë dhe lufta vazhdon të zhvillohet me mjete të tjera. Fusha e betejës është zhvendosur në Facebook, Instagram dhe faqe të panumërta interneti, ku mohuesit dhe të tjerët – shpesh në mënyrë anonime – mund të përhapin gjuhë urrejtjeje dhe të mbeten të pandëshkuar.
Kush mund ta kishte parashikuar një situatë në të cilën, pavarësisht gjithë provave të ofruara nga GJPNJ-ja, historia do të rishkruhej dhe vendimet e saj do të përdoreshin në mënyrë selektive nga elitat politike dhe mbështetësit e tyre?
Ndërsa mediat dhe studiuesit e drejtësisë tranzicionale kanë shkruar vëllime të tëra për krimet e luftës dhe gjenocidin në Bosnje dhe Hercegovinë, një sondazh i vitit 2023 nga Nisma Rinore për të Drejtat e Njeriut mes të rinjve në Serbi zbuloi se 31 për qind nuk kishin dëgjuar kurrë për udhëheqësin politik të serbëve të Bosnjës gjatë luftës, Radovan Karaxhiç. Si është e mundur që një nga arkitektët kryesorë të gjenocidit të vitit 1995 në Srebrenicë të mbetet i panjohur për një pjesë kaq të madhe të rinisë së Serbisë?
Marko Milosavljeviç, drejtues i Hulumtimit dhe Advokimit në Nismën Rinore për të Drejtat e Njeriut në Serbi, ka një përgjigje. “Duke marrë parasysh prirjet e përgjithshme lidhur me njohuritë për luftërat e viteve 1990 – ku mbizotëron mosinteresimi dhe/ose padituria për këto luftëra – besoj se shifra prej 68 për qind e të rinjve në Serbi që janë të njohur me Radovan Karaxhiçin është në fakt jashtëzakonisht e lartë,” më tha ai.
Milosavljeviçi tha se të rinjtë kanë më pak gjasa të njohin kriminelë të tjerë lufte që kanë pasur mbulim shumë më të gjerë mediatik sesa Karaxhiçi, si oficeri ushtarak jugosllav i ndjerë, Nebojsa Pavkoviç.
“Arsyeja për këtë nivel njohjeje – ku vetëm 24 për qind e atyre që dinë për Karaxhiçin e shohin atë si figurë pozitive ose kryesisht pozitive – është se, gjatë dy dekadave të fundit, autoritetet në Serbi i kanë veshur Karaxhiçit një aureolë heroike, por dytësore, të një ‘martiri të Hagës’, në kontrast me Ratko Mlladiçin, të cilit i është dhënë përparësi për shkak të statusit mitik mes admiruesve të tij si një ‘komandant ushtarak i popullit’,” shpjegoi ai.
Edhe pse kriminelët e luftës vazhdojnë të glorifikohen nga disa në Serbi, duket se ata që janë përgjegjës për disa nga masakrat më të rënda në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore po zbehen gradualisht nga kujtesa kolektive e brezit të ri.
Nëse mohimi dhe revizionizmi historik vazhdojnë të gëzojnë pandëshkueshmëri në rajon, pas një dekade edhe kriminelët më famëkeq të luftës mund të jenë pothuajse të harruar, bashkë me veprat e tyre të tmerrshme – dhe përpjekjet e GJPNJ-së për të siguruar drejtësi të harrohen po ashtu me ta.
Olivera Simic është profesore në Griffith Laë School, Universiteti Griffith, Australi. Ajo është autore e librit “Madam War Criminal: Biljana Plavsic, Serbia’s Iron Lady” (Hurst, 2025).
Opinionet e shprehura janë ato të autores dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
