Gati katër dekada pas rënies së komunizmit, të djathtët në Poloni pretendojnë se vendi po i nënshtrohet “rikomunizimit”. Parulla si “Poshtë komunizmi!” po dëgjohen sërish në rrugë, si ato në Zamosc, një qytet me pak më pak se 60,000 banorë në juglindje të Polonisë.
I njohur si “Padova e Veriut”, qyteti i vjetër i Zamoscit është pjesë e trashëgimisë botërore të UNESCO-s. Ndërtesat historike rreth sheshit kryesor strehojnë galeri arti dhe kafene. Një fasadë në adresën Rruga Staszica nr. 37 bie në sy. Në mur, e shkruar me shkumës, është parulla “ROZE PAMIETAMY” (“ROSA, NE TË KUJTOJMË”). Një dorë misterioze i ka shkruar këto tri fjalë në këtë ndërtesë prej vitesh.
Sepse kjo është shtëpia ku Rosa Luxemburg lindi në vitin 1871 – ose kështu pretendonin dikur autoritetet komuniste. Teoriciene marksiste, ekonomiste dhe revolucionare polako-hebraike, Luxemburg kaloi vetëm tre vite të jetës së saj në Zamosc. Ajo u rrit kryesisht në Varshavë, studioi në Cyrih dhe u vendos në Berlin.
Pas shtypjes së të ashtuquajturës Kryengritja Spartakiste në vitin 1919, Luxemburg-u – së bashku me një tjetër udhëheqës të Lidhjes Spartakiste (e cila më vonë u bë Partia Komuniste e Gjermanisë), Karl Liebknecht – u vra nga një milici e djathtë. Trupi i saj u hodh në kanalin Landwehr në Berlin; varri i saj u bë një simbol.
Megjithatë, komunistët polakë gaboheshin për vendlindjen e saj. Vetëm në vitin 2003 një studiues i trashëgimisë polake shqyrtoi regjistrat e pronave dhe arriti në përfundimin se familja Luxemburg kishte banuar në një shtëpi shumë më të vogël pranë mureve të qytetit. Ishte një gabim apo ndërtesa u konsiderua shumë modeste për një figurë të tillë? Cilado qoftë arsyeja, në vitin 1979 u vendos një pllakë përkujtimore në vendin e gabuar. Në të shkruhej: “Në këtë shtëpi në vitin 1871 lindi Rosa Luxemburg, një aktiviste kryesore në lëvizjen ndërkombëtare të punëtorëve.”
Pllaka i mbijetoi komunizmit, por më pas, në vitin 2018, ajo u zhduk mes një vale të re “dekomunizimi” që po zhvillohej në Poloni.
Rikthimi i dekomunizmit
Në prill 2016, në Poloni filloi një fazë e re dekomunizimi. Një ligj i quajtur “Ligji për ndalimin e përhapjes së komunizmit ose çdo sistemi tjetër totalitar”, i njohur më gjerësisht si “ligji i dekomunizimit”, hyri në fuqi.
Ky ligj ishte ide e partisë antikomuniste Ligj dhe Drejtësi (PiS). Politika e kujtesës zinte një vend të rëndësishëm në fushatën zgjedhore të vitit 2015 që e riktheu këtë parti në pushtet. PiS e paraqiste veten si “rojtare e kujtesës kombëtare”. Instituti i Kujtesës Kombëtare (IPN) do të përdorej për të siguruar që e kaluara të kujtohej siç duhet.
IPN-ja u themelua në vitin 1998, përpara se PiS të niste marshimin e saj të gjatë drejt pushtetit. Misioni fillestar i institutit ishte të dokumentonte humbjet e pësuara nga kombi polak si pasojë e Luftës së Dytë Botërore dhe gjatë periudhës komuniste, si dhe të ndiqte penalisht autorët e tyre. Por IPN-ja i zgjeroi aktivitetet e saj kur PiS erdhi në pushtet në vitin 2015.
Ndryshimet e vitit 2018 në të ashtuquajturin Ligji i IPN-së, siç quhet dokumenti themelues i institutit, parashikonin deri në tre vjet burg për këdo që përdorte terma si “kampe vdekjeje polake” dhe “kampe përqendrimi polake”, të cilat do të sugjeronin se Polonia mban një pjesë të përgjegjësisë për Holokaustin.
“Ligji i dekomunizimit” ishte një tjetër shfaqje e politikës historike të PiS. Ai u kërkonte autoriteteve vendore të fshinin gjurmët e fundit të komunizmit që ende zinin hapësirat publike. Atyre u kërkohej të konsultoheshin me IPN-në dhe, nëse vepronin në kundërshtim me rekomandimet e saj, autoritetet rajonale mund të ndërhynin dhe të impononin vendime kundër vullnetit të administratës lokale.
Autoritetet vendore protestuan se ligji shkel kushtetutën polake dhe Kartën Evropiane të Vetëqeverisjes Vendore. Ishin njësitë e qeverisjes vendore që duhej të përballonin kostot e lëshimit të dokumenteve të reja të identitetit dhe shpenzimet e tjera. Ato kishin gjithashtu vetëm një vit kohë për të zbatuar ndryshimet.
IPN-ja shërbeu gjithashtu si trampolinë karriere për Karol Nawrocki, i cili – përpara se të zgjidhej president i Polonisë në vitin 2025 – shërbeu si kryetar i institutit nga viti 2021 deri në vitin 2025.
Pllaka zhduket
Thashethemet thonë se ishte Przemyslaw Czarnek, guvernatori rajonal i Lublinit nga viti 2015 deri në 2019, ai që urdhëroi heqjen e pllakës përkujtimore të Rosa Luxemburg në Zamosc. Czarnek është një politikan kryesor i PiS; në mars, ai u emërua nga lideri i PiS, Jaroslaë Kaczynski, si kandidati i partisë për kryeministër në zgjedhjet parlamentare të vitit 2027. Por iniciativa në fakt erdhi nga një qytetar i zakonshëm, siç tregojnë dokumentet zyrtare të siguruara nga BIRN.
Në qershor 2017, një qytetar, pensionist dhe banor i Zamoscit (BIRN e njeh identitetin e tij, por ai nuk dëshironte të publikohej emri) i shkroi kryetarit të atëhershëm të qytetit duke kërkuar heqjen e pllakës. Ai u injorua, kështu që iu drejtua IPN-së për mbështetje. IPN-ja e mbështeti fuqishëm idenë; pllakës duhej hequr.
I armatosur me këtë rekomandim nga IPN-ja, qytetari ushtronte më shumë presion duke i dërguar letra disa zyrave administrative. Zyra e ruajtjes së trashëgimisë në Zamosc i shkroi Departamentit të Shërbimeve Komunale se do të merrte një qëndrim për heqjen e pllakës vetëm pasi të merrte të gjitha detajet teknike mbi operacionin e planifikuar. Pa këto, ajo tha se nuk ishte në gjendje të vlerësonte dëmin që do t’i shkaktohej fasadës historike të kësaj ndërtese të shekullit të 16-të. Një specifikim i tillë nuk arriti kurrë. Dokumentet tregojnë se në nëntor, korrespondenca përfundoi.
Ish-drejtori i Departamentit të Shërbimeve Komunale pranoi për BIRN se ai ishte urdhëruar me gojë që ta hiqte pllakën. Ai gjithashtu tha se kjo u bë natën për të shmangur protesta nga banorët lokalë që mund të donin që pllaka të mbetej aty. Mesa duket, jo të gjithë në qytet ndanin kundërshtimet e qytetarit privat ndaj pllakës.
Zbulimi simbolik
Në maj 2024, Rafal Zwolak, një kandidat i pavarur i mbështetur nga Koalicioni Qytetar i kryeministrit Donald Tusk, u bë kryetar i Zamoscit. Parardhësi i tij, Andrzej Wnuk, i cili qëndroi në detyrë për dhjetë vjet, ishte gjithashtu i pavarur, por i mbështetur nga PiS. Në vitin 2025, PiS përdori të njëjtën taktike në zgjedhjet presidenciale: Nawrocki u promovua si “kandidati i qytetarëve”, edhe pse ishte i mbështetur nga PiS.
Kryetari Zwolak iu drejtua Fondacionit Rosa Luxemburg në Gjermani, i cili ra dakord të sponsorizonte një pllakë të re përkujtimore për aktivisten. Zëdhënësi i kryetarit, Jacek Belz, i shpjegoi BIRN motivin e zyrës së kryetarit: “Luxemburg ishte një nga gratë e para polake që mori doktoraturë. Ajo është e famshme. Turistët duan të vizitojnë shtëpinë e saj.” Dhe ai duhet ta dijë mirë këtë, sepse është gjithashtu udhërrëfyes turistik.
Rikthimi i pllakës ishte planifikuar për më 5 mars, ditëlindjen e Luxemburg-ut. Por mediat nacionaliste-konservatore e morën vesh për këtë ide dhe filluan të nxisin kundërshtim ndaj saj me parullën: “Zamosci do të lajë pastrojë imazhin e një komunisteje!”
Një javë para ngjarjes, zyra e kryetarit organizoi një konferencë për shtyp ku Belz lexoi fragmente nga ligji i dekomunizimit i vendit. Pika e dytë shpjegon se është e ndaluar të përkujtohen persona “që simbolizojnë një sistem pushteti represiv, autoritar dhe jo sovran në Poloni në vitet 1944-1989.” Duke qenë se Luxemburg vdiq në 1919, ky akt nuk mund të aplikohej për të, argumentoi ai.
Megjithatë, autoritetet e qytetit po prisnin ende miratimin nga zyra për ruajtjen e trashëgimisë për rivendosjen e pllakës. Nëse ky miratim nuk do të arrinte në kohë, pllaka e re do të vendosej mbi një stativ përpara ndërtesës dhe do të zbulohej “në mënyrë simbolike”. Tre ditë para ngjarjes, zbulimi simbolik u zhvendos në bashkinë e qytetit. Arsyeja? Qyteti kishte marrë një grant nga Ministria e Kulturës dhe e Trashëgimisë Kombëtare për restaurimin e shtëpisë në Staszica, kështu që pllaka nuk mund të vendosej aty deri sa të përfundonte restaurimi.
“Poshtë komunizmi!”
Në prag të ngjarjes, IPN-ja organizoi gjithashtu një konferencë për shtyp përpara bashkisë së qytetit. “Është e papranueshme që në një qytet polak një fondacion gjerman të financojë një pllakë kushtuar një qytetareje gjerman, bashkëthemeluese të Partisë Komuniste të Gjermanisë”, deklaroi Karol Polejowski, atëherë zv/kryetar në detyrë i IPN-së.
Ai theksoi se Luxemburg nuk mbështeste pavarësinë e Polonisë. Ajo, në fakt, lindi gjatë periudhës së ndarjeve, në pjesën e Polonisë që ishte nën kontrollin rus. Por larg të qenit mbështetëse e Rusisë, ajo synonte një revolucion botëror të klasës punëtore dhe konsideronte krijimin e një shteti kombëtar të ri si një pengesë në rrugën drejt këtij qëllimi. Nacionalistët konservatorë polakë nuk mund ta falnin për këtë.
“Nëse autoritetet e Zamoscit promovojnë Luxemburg-un si një atraksion turistik, ata duhet të jenë të vetëdijshëm se po veprojnë në dobi të Kremlinit”, paralajmëroi Polejowski.
Një grup i vogël pensionistësh në sheshin e qytetit iu përgjigj me: “Poshtë komunizmi!”
Polejowski më pas pretendoi: “Polonia po përjeton një proces ‘rikomunizimi’.”
Megjithatë, Piotr Oseka, historian në Institutin e Studimeve Politike pranë Akademisë Polake të Shkencave, argumentoi se asgjë e tillë nuk po ndodh në Poloni. “Nëse do të ishte kështu, do të shihnim rikthimin e emrave të aparatçikëve komunistë”, tha ai.
Pra, a ishte ligji i dekomunizimit i vitit 2016 i nevojshëm? “Po, por vetëm për të treguar se post-komunizmi ekziston; PiS kishte nevojë për një ‘figurë simbolike’,” shpjegon Oseka.
Oseka argumenton se ligji i dekomunizimit ka mangësi. Ai nuk specifikon se çfarë përbën “përhapjen” apo kush është një “simbol”. IPN-ja publikoi në 2018 një “listë të zezë” të emrave të rrugëve që duhej të ndryshoheshin, por Luxemburg nuk ishte në listë.
Ndërsa përkujtesa e aparatçikëve stalinistë nuk duhet të lejohet, thotë Oseka, ai vë në pikëpyetje ndalimin e personave me histori më komplekse jete. Ai kujton polemikën rreth poetes polake Wislawa Szymborska, e cila mori Çmimin Nobel për Letërsi në 1996. Të djathtët polakë u mërzitën nga ky vendim, duke theksuar se Szymborska, në fillimet e karrierës, kishte shkruar poezi që lavdëronin komunizmin dhe vajtonin Stalinin. Ata argumentuan se kishte autorë të tjerë polakë “më të denjë” për këtë nder.
Oseka thekson se edhe autoritetet komuniste kishin një problem me Luxemburg-un. Termi “Luksemburgizëm” përdorej për të përshkruar një formë socializmi që shihte rrugën drejt revolucionit në fuqinë e masave, jo në një parti të udhëhequr nga profesionistë karriere, si në Bashkimin Sovjetik. Kjo e bëri Luxemburg-un një figurë me status ambivalent. Përpjekjet e para për ta përkujtuar u bënë në Zamosc – si në pjesën tjetër të Polonisë – vetëm në vitet 1960. Fabrika lokale e Automobilave Ushtarake dhe një rrugë në Zamosc u emërtuan me emrin e saj. Fabrika që atëherë është mbyllur dhe rruga u riemërtua pas Organizatës Ushtarake Polake, një njësi ushtarake sekrete gjatë Luftës së Parë Botërore, e udhëhequr nga Jozef Pilsudski.
Pavarësisht se si vlerësohet trashëgimia e Luxemburg-ut, Oseka thekson: “IPN-ja supozon se ekziston vetëm një kujtesë e duhur. Pluraliteti i zërave duket i rrezikshëm për ta. Por nuk ka vetëm një kujtesë; ka shumë të tilla.”
Shpopullimi i lindjes së vendit
Konflikti mbi pllakën përkujtimore zhvillohet në sfondin e një rënieje ekonomike dhe demografike në rajon.
Rajoni i Lublinit, si dy rajonet e tjera në lindje të Polonisë – Podlaskie dhe Podkarpackie – është një bastion i PiS. Në zgjedhjet presidenciale të vitit 2025, Nawrocki mori mbi 66 për qind mbështetje aty, shifra e dytë më e lartë në vend.
PiS e paraqet veten si e vetmja parti politike që kujdeset për këto rajone, të ashtuquajturin “mur lindor i Polonisë”. Prandaj, janë krijuar programe sociale për të lehtësuar efektet e krizës demografike që po përfshin Poloninë. Megjithëse në Lublin, një qendër akademike dhe biznesi me 330,000 banorë, tendencat negative të kësaj krize janë më pak të dukshme, Zamosci po e përjeton shumë rënien demografike. Në vitin 2020, qyteti kishte ende mbi 62,000 banorë. Pesë vjet më vonë, kjo shifër ra në 57,000. Në vitin 2025, numri i vdekjeve tejkaloi atë të lindjeve.
Norma e ulët e lindshmërisë është bërë tashmë pjesë e fjalorit politik të PiS dhe të partisë së djathtë të fortë, Konfederatës. Analistët politikë presin që zgjedhjet parlamentare të vitit 2027 të dominohen nga çështja e krizës demografike. Në mars, kandidati për kryeministër i PiS, Czarnek, tha në një intervistë për një nga revistat e djathta të Polonisë se, si kryeministër, ai do të “godiste anti-kulturën” dhe do të shkurtonte fondet për ato projekte që i quajti “anti-familjare” dhe “anti-fëmijë” që nuk ndihmojnë në luftën kundër krizës demografike.
Pas reformës administrative të vitit 1999, 33 qytete humbën statusin e kryeqyteteve provinciale. Në vend të 49 provincave, Polonia u nda në 16. Si shumë qytete të tjera me madhësi mesatare që humbën rolin e mëparshëm, Zamosci u desh të riformulohej – dhe në pjesën më të madhe ka dështuar.
Tregu i pronave, si në të gjithë kufirin lindor, po vuan. Kufiri është vetëm 60 kilometra larg dhe në vitin 2025 të paktën nëntë dronë rusë ranë në rajonin e Lublinit. Problemi më i madh është papunësia. Përveç punësimeve në spital, operatorin e hekurudhave dhe një prodhues qesesh plastike, pak vende pune janë në dispozicion. Ekzistojnë gjithashtu thashetheme se një operator i njohur autobusësh gjermanë do të ndalojë shërbimet drejt Zamoscit.
E gjithë kjo ka ndikim mbi popullsinë – dhe PiS e di si ta shfrytëzojë këtë pakënaqësi në rritje.
“Debati mbi Rosa Luxemburg-un nuk po na sjell asnjë dobi”, pranon Piotr Blazewicz, kryetar i Këshillit të Qytetit Zamosc dhe kreu lokal i PiS, i cili mban shumicën e vendeve në Këshill. “Qyteti ka nevojë për marketing të mirë. Por në vend që të promovojmë një komuniste që thjesht lindi në Zamosc dhe pothuajse nuk jetoi këtu, duhet të promovojmë një tjetër Rosa, Zamoyska, e cila shpëtoi disa qindra fëmijë nga një kamp nazist gjatë Luftës së Dytë Botërore.”
I pyetur për pllakën përkujtimore, Blazewicz thotë: “Mendoj se kryetari Zwolak nuk e dinte në çfarë po ngatërrohej.”
Blazewicz beson se dikush e mashtroi kryetarin. “Nëse ai do të akuzohej sipas Nenit 256 të Kodit Penal (që parashikon deri në tre vjet burg për promovimin publik të një regjimi nazist, komunist ose tjetër totalitar), ai do të ishte shuar politikisht. Pyetja është, kush përfiton nga kjo?” pyet Blazewicz.
Një ngjarje e mbushur me ndodhi
Më 5 mars, ditën e ceremonisë për zbulimin e pllakës së re përkujtimore, në sallën e qytetit u zhvillua një panel diskutimi mbi trashëgiminë e Rosa Luxemburg-ut. Aty ishte i pranishëm ambasadori i Gjermanisë në Poloni, si dhe të ftuar nga Fondacioni Rosa Luxemburg. Titulli i konferencës ishte: “Liria është gjithmonë liria e atyre që mendojnë ndryshe”, një citat nga broshura e Luxemburg-ut e vitit 1918, Die Russische Revolution. Eine kritische Würdigung (“Revolucioni Rus: Një Vlerësim Kritik”).
Por rreth orës 13:00, Robert Bakiewicz, një aktivist i njohur i djathtë, sulmoi eventin së bashku me një grup pensionistësh të veshur me jelekë të verdhë të ashtuquajturit Ruch Obrony Granic (Lëvizja për Mbrojtjen e Kufirit). Kjo iniciativë bëri bujë në korrik 2024, kur grupet e aktivistëve të BDM-së filluan patrullimin e kufirit polako-gjerman kundër atij që pretendonin se ishte emigracion i paligjshëm nga Gjermania.
Para kamerave, Bakiewicz pati një debat me ambasadorin gjerman dhe i bëri thirrje qeverisë së tij të paguante reparacionet e luftës për Poloninë. Policia ndërhyri, dhe kryetari Zwolak u detyrua të njoftonte se zbulimi i pllakës memoriale nuk do të zhvillohej, madje as simbolikisht.
Të ftuarit e zhgënjyer të konferencës, disa me trëndafila, të tjerë me karafila të kuq – të dyja simbole të lëvizjeve punëtore dhe traditave socialiste – marshuan drejt ndërtesës ku dikur ndodhej pllaka. Frazën “ROZE PAMIETAMY” e kishte fshirë dikush me bojë të re. Janusz Kupczyk, nga partia E Majta e Re, nxori një copë shkumës nga xhepi dhe e shkroi sërish.
I pyetur për vendimin për të mos zbuluar pllakën, edhe gjatë konferencës, Kupczyk tha: “Kryetari u tremb. Ai frikësohet nga të djathtët me të cilët po përpiqet të ndërtojë një aleancë në Këshillin e Qytetit.”
Peticione dhe referendume
Rafal Koscianski, zëdhënës i IPN-së, i tha BIRN se, edhe pse ekspozimi i pllakës gjatë konferencës nuk do të kishte shkelur ligjin, “varja e saj në rrugë është një çështje tjetër. Në këtë rast, duhet kërkuar mendimi i IPN-së.”
Kur BIRN vizitoi zyrën e ruajtjes së trashëgimisë në Zamosc në ditën e planifikuar për zbulimin e pllakës përkujtimore, një draft i opinionit të IPN-së ishte tashmë mbi tryezë. “IPN-ja e kundërshtoi projektin, duke e konsideruar shkelje të ligjit, i cili kërkon eliminimin nga hapësirat publike të çdo referimi që mund të interpretohet si promovim i ideologjisë komuniste, pa marrë parasysh kontekstin lokal apo biografik”, shpjegoi Koscianski.
Kur u pyet nëse një pllakë përkujtimore që deklaron faktin e lindjes së dikujt përbën “përkujtim”, Koscianski u përgjigj: “Sigurisht.”
Për më tepër, argumentoi Koscianski, Luxemburg-u në fakt ka lindur në një shtëpi tjetër, e cila aktualisht është bosh. Ajo u ble nga një individ privat që nuk ka mundësi për riparimet. Komuna e Zamoscit nuk ka fonde për të mirëmbajtur shumë nga ndërtesat e qytetit të vjetër; disa prej tyre janë në shitje.
Polemika rreth pllakës përkujtimore Rosa Luxemburg-ut po i shërben të djathtës në vend. Që nga ceremonia e braktisur, nacionalistët-konservatorë të PiS, aktivistë të grupeve të djathta ekstreme dhe keqbërës lokalë vazhdojnë të mblidhen përpara bashkisë së qytetit për të protestuar. Konfederata gjithashtu ka nisur një peticion “Stop komunistom ë Zamosciu” (“Ndaloni komunistët në Zamosc”), i dorëzuar në zyrën e kryetarit. Në kohën e shkrimit, peticioni kishte mbi 1,500 nënshkrime dhe numri po rritej.
Sulmet e së djathtës mbi autoritetet lokale po ndodhin edhe në qytete të tjera të vendit, pjesë e një strategjie për të marrë gradualisht pushtetin në rajonet dhe njësitë administrative më të ulëta.
Në qytetin e Krakovit, aktualisht po përpiqen të largojnë nga detyra kryetarin Aleksander Misztalski. Ajo që filloi si një iniciativë lokale e banorëve të pakënaqur, është përkrahur fuqishëm nga PiS dhe Konfederata, të cilët po nxisin një referendum. Deputetët e djathtë në Krakov nuk e fshehin shpresën që qyteti të bëhet hapi i parë drejt rrëzimit të qeverisë kombëtare të Donald Tusk.
Ndërkohë, pllaka origjinale në shtëpinë ku thuhej se Luxemburg-u kaloi fëmijërinë, aktualisht ruhet në depon e muzeut të qytetit. BIRN kërkoi ta shihte, por drejtoresha e muzeut e refuzoi lejen. Pllaka e re mbetet në bashkinë e qytetit, me të ardhmen e pasigurt.
