Mazhoranca dhe opozita njoftuan të martën konsensusin politik të arritur në hartimin e një draft-projektligj për financimin e partive në kuadër të reformës së re zgjedhore të iniciuar nga Kuvendit në komisionin e posaçëm bipartizan.
Nisma e hartuar nga ekspertët e komisionit synon të vendosë një bazë të re ligjore për financimin, administrimin, kontrollin, raportimin dhe transparencën, për të ardhurat dhe shpenzimet që realizojnë partitë politike gjatë vitit kalendarik dhe jashtë fushatës zgjedhore.
Projektligji parashikon mekanizma të publikimit të të dhënave financiare në platformën elektronike të dedikuar në KQZ për të lejuar gjurmimin e transaksioneve nga publiku dhe zgjeron kompetencat e këtij institucioni për verifikim të thelluar të këtyre raportimeve.
Në fushën e kufizimeve mbi burimet e financimit ndalohen financimet nga subjekte të huaja, entitete me kontrata publike, persona me rekorde të caktuara kriminale, dhurime anonime, etj..
Neni i ndalimeve konsiderohet si një nen me rëndësi thelbësore për parandalimin e ndikimit të paligjshëm dhe ruajtjen e pavarësisë politike, sipas relacionit shoqërues të nismës.
Në listën e burimeve të lejueshme përfshihet kuotat e anëtarësisë, dhurimet, financimin nga buxheti i shtetit, huatë dhe të ardhura të tjera të ligjshme, ndërsa për fshehje të financimeve parashikohen gjoba administrative.
Organizata të shoqërisë civile që monitorojnë proceset zgjedhore dhe kanë qenë pjesë e tryezave për hartimin e këtij projektligji shprehin rezerva për dispozitat e reja, duke i konsideruar si ato si një formalitet, ku nuk sigurohet thelbi i transparencës financiare të partive politike, detyrimi i tyre për llogaridhënie dhe evitimi i parave informale.
Afrim Krasniqi nga Instituti i Studimeve Politike, e konsideron draftit vetëm në masën 50 për qind përmbushës të pritshmërive në raport me kërkesën për një ligj që rregullon financimin e partive dhe të fushatave elektorale në përputhje me nenin 9 të Kushtetutës, ku përcaktohet detyrimi për transparencë lidhur me shpenzimet dhe financimet.
“Ligji nuk e zbaton këtë parim kushtetues”,- i tha BIRN-it, duke shtuar se “ai sjell disa elementë pozitiv, por të pamjaftueshme”.
Sipas Krasniqit risitë pozitive lidhen me kufizimet e prurjeve që vijnë nga burime të treta apo biznesit, por nga ana tjetër nuk krijon garanci që do të ketë sistem data-base publik për transparencë të plotë, i mungon përfshirja e strukturave të reja të drejtësisë në hetimin shterues të çdo denoncimi që vjen dhe lë pa një rol struktura të tatimeve e pastrimit të parave.
Si një rregullim administrativ i deklarimit të financave dhe jo një mekanizëm ligjor që mund të garantojë transparencë dhe llogaridhënie, e konsideron nismën dhe Rigels Xhemollari nga “Qëndresa Qytetare”.
“Ligji shërben si një rregullator i mirë administrativ dhe udhëzues për veprimtarinë e brendshme të Partive Politike, por në opinionin tim serish mbetet në vullnetin e partive për ta zbatuar ose jo”- i tha ai BIRN-it.
Ndërsa për Erida Skëndaj nga Komiteti Shqiptar i Helsinkit problemi qëndron se në hartimin e nismës nuk është marrë parasysh konteksti shqiptar, por janë referuar si modele krahasimore vetëm legjislacioni kroat dhe lituanez.
“Nëse synojmë një reformë tërësore dhe gjithëpërfshirëse për financimin e partive politike kërkohet një vështrim krahasues ligjor më i gjerë, duke marrë si model si vendet me demokraci të konsoliduar dhe ato me kontekste politike dhe zgjedhore të ngjashme me vendin tonë dhe që kanë shënuar trend progresi në standardet Ligjore të financimit të partive politike”- i tha ajo BIRN-it.
Nuk garantohet monitorimi dhe llogaridhënia
Ekspertët ngrenë si problematikë dispozitat që lidhen me monitorimin, llogaridhënien dhe hetimin e burimeve të financimit të partive politike.
Përcaktimi i Komisionit Qendror të Zgjedhjeve si organ i autorizuar për monitorimin dhe transparencën e financave të partive po ashtu shihet si jofunksional.
“KQZ e ka pasur këtë kompetencë në mënyrë të vazhdueshme dhe nuk ka arritur ta kryejë, ndaj duhet të gjenin një model tjetër më funksional dhe më të pavarur nga partitë politike, jo një strukturë të emëruar nga Partitë Politike”- thotë Krasniqi.
Për Xhemollarin, mekanizmat e shtrëngimit me gjoba administrative po ashtu janë të pamjaftueshme për të garantuar transparencën nga partitë.
“Gjoba 1000 euro janë të papërfillshme për parti politike që financohen nga një qind deri në 900 000 euro nga paratë publike”- shton ai.
Edhe Xhemollari shpreh rezerva për rolin e KQZ-së në proces duke ngritur pikëpyetje për aftësitë e këtij institucioni për të monitoruar atë.
Sipas tij, “KQZ të jetë proaktive në monitorimin financiar të partive, gjë që nuk e ka demonstruar deri tani dhe nuk besoj se e ka mundësinë dhe burimet njerëzore për ta ushtruar këtë hetim”.
Draft-ligji konsensual i partive nuk prek marrëdhëniet mes partive politike dhe mediat, gjë që për ekspertët e shoqërisë civile lë hapësirë për abuzime.
Sipas Krasniqit, nismës i mungojnë dispozitat që lidhen me praktikat e gabuara të së kaluarës, siç janë financimet e ardhura përmes blerjes së medias apo kontrollit të medias apo elementë të tjerë të ndikimit publik me ndikim në fushatë elektorale dhe jetën politike, si dhe financimet nëpërmjet diasporës, pa u verifikuar në strukturat e deklarimit të shtetit shqiptar.
Edhe për Xhemollarin nisma e re nuk parandalon marrëveshjet mes televizioneve dhe partive, mes këngëtarëve dhe partive, mes ofertuesve në natyrë dhe partive, marrëveshje që sipas tij, “rezultojnë të jenë marrëveshje që i kushtojnë shumë jo partive, por buxhetit të shtetit pasi partitë marrin pushtetin”.
Paqartësi për procesin e konsultimit të nismës
Nisma nuk u përfshi menjëherë për shqyrtim në Kuvend pasi komisioni vendosi të martën që drafti të kalojë një fazë konsultimi me shoqërinë civile, ndërsa organizatat po ashtu ankohen për mungesë transparence në hartimin e nismës dhe skeptike në pritshmëritë e konsultimit mbi draftin e partive.
“Jemi para faktit të kryer dhe bazuar në praktikat e mëparshme shanset për ndërhyrje përmirësuese në varësi nga rekomandimet e ardhura nga shoqëria civile dhe aktorë të tjerë janë minimale”- thotë Krasniqi, duke e konsideruar “një shans të humbur” për reformën zgjedhore nëse nisma do të miratohet në formën e propozuar nga dy partitë e mëdha.
Ndërsa Skëndaj shton se ka relacioni shpjegues i projektligjit evidenton në mënyrë shumë të përgjithshme vetëm rekomandimet dhe konstatimet e organizatave ndërkombëtare, ndërkohë që organizatat vendase që monitorojnë proceset zgjedhore nuk përmenden.
“Nëse ODIHR ka sugjeruar një reformë zgjedhore gjithëpërfshirëse, synimi nuk ka qenë referimi vetëm tek aktorët ndërkombëtar por edhe organizatat e shoqërisë civile vendase, ekspertë zgjedhorë të fushës, partitë e vogla politike, etj.,”- shton ajo.
Sipas Skëndajt draft-ligji është hartuar në një kohë shumë të shpejtë nga koha kur komisioni I posaçëm realizoi një seancë dëgjimore mbi procesin e konsultimit publik për strukturën e tij dhe asnjë prej sugjerimeve të aktorëve të shoqërisë civile të pranishëm në atë tryezë nuk rezulton të jetë cituar në relacion, ndërsa sheh si të paqartë dhe konsultimin e nisur nga komisioni mbi draftin.
“Komisioni I Reformës Zgjedhore duhet të bëjë transparencë më të plotë për të gjithë procesin e hartimit dhe konsultimit të tij, në të kundërt perceptimi se Reforma Zgjedhore vijon të mbetet monopol i dy partive kryesore politike do të shoqërojë edhe këtë proces”- përfundon ajo.
