Pas 16 vitesh qeverisjeje joliberale nën udhëheqjen e Viktor Orbán, populli hungarez ka votuar për të sjellë në pushtet partinë kryesore të opozitës, Tisza, duke shënuar një pikë kthese për vendin. Por tani lideri i Tisza-s, Péter Magyar, përballet me sfida të mëdha në përpjekjen për të rivendosur normat demokratike.
Magyar ka shumë për të mësuar nga kryeministri polak Donald Tusk, i cili u kthye në detyrë në vitin 2023 pas tetë vitesh sundimi populist nën partinë Ligj dhe Drejtësi (PiS). Edhe pse veproi shpejt për të ndalur propagandën në mediat publike, për të çliruar 137 miliardë euro fonde të BE-së të ngrira dhe për të forcuar rritjen ekonomike, qeveria e Tusk është përballur me pak mbështetje publike.
Pasardhësit demokratikë të populistëve të së djathtës ekstreme, fatkeqësisht, shpesh përfundojnë duke zhgënjyer, për shkak të pritshmërive të larta që krijojnë fitoret e tyre. Por pakënaqësia ndaj qeverisë së Tusk lidhet kryesisht me mënyrën se si PiS-i ka deformuar dhe instrumentalizuar institucionet shtetërore — një problem që ekziston edhe në Hungari dhe me të cilin përballet edhe Magyar. Në të dy vendet, ndryshimi i thellë institucional kërkon shumicë të fortë parlamentare, një president bashkëpunues dhe një gjykatë kushtetuese të pavarur.
Përtej kontrollit të tij, Tusk nuk ka qenë në gjendje të përmbushë asnjë nga këto kushte. Magyar, megjithatë, ka arritur të sigurojë një shumicë kushtetuese, gjë që e vendos në një pozitë të favorshme për të rindërtuar sistemin nga themeli. Megjithatë, joliberalizmi në Hungari është shumë më i rrënjosur sesa në Poloni. Për këtë arsye, procesi i rindërtimit do të jetë i gjatë dhe pritshmëritë e qytetarëve do të duhet të përmbushen relativisht më shpejt.
Hapi i parë i Magyar-it duhet të jetë zhbllokimi i fondeve të BE-së që u ngrinë për shkak të shkeljeve të shtetit të së drejtës nga Orbán. Por ato para, megjithëse të domosdoshme, mund të përdoren edhe si objekt kritikash ndaj qeverisë së re: një pjesë e tyre mund të shkojë për projekte — për shembull, që mbështesin minoritetet — të cilat njerëzit e Orbán-it mund t’i keqinterpretojnë dhe t’i amplifikojnë politikisht. Në Poloni, një situatë e tillë fillimisht shkaktoi polemika dhe zemërim publik, dhe mbështetja për qeverinë nuk u rrit derisa qytetarët nisën të ndienin përfitime konkrete.
Në Hungari dhe Poloni, rikthimi i rendit të mëparshëm ligjor nuk është një proces i thjeshtë i kthimit mbrapsht të hapave të së djathtës ekstreme. Në sistemin gjyqësor kanë mbetur pak persona të pakompromentuar, ndërsa një president ose një gjykatë e lartë me prirje joliberale mund të bllokojë emërimin e gjyqtarëve të rinj. Presidenti polak i afërt me PiS-in, Karol Nawrocki, ka refuzuar të emërojë 46 gjyqtarë dhe ka lënë bosh 88 poste ambasadorësh që prej marrjes së detyrës.
Këto pengesa strukturore ngadalësojnë reformat dhe e bëjnë qeverinë e re objekt të vazhdueshëm shqyrtimi. Votuesit liberalë priren të vënë në pah çdo gabim. Sapo media kryesore të rifitojë pavarësinë, ajo do të kritikojë çdo dështim të qeverisë së re, pasi ky është funksioni i saj normal (edhe pse zhgënjimi mund të jetë i ndërsjellë). Kjo krijon hapësirë për pretendimin se qeveria e re nuk ndryshon nga e vjetra, duke rrezikuar që një pjesë e elektoratit pro-demokraci të mos marrë pjesë në zgjedhjet e ardhshme.
Në Poloni, rritja e ndjenjës anti-establishment, e shoqëruar me një tolerancë më të madhe për liderë të fortë dhe një qasje më pragmatike ndaj Bashkimit Evropian, çoi në zgjedhjen e Nawrocki-t vetëm dy vjet pas kthimit të Tusk në pushtet. Një prirje e ngjashme zhgënjimi mund të shfaqet edhe në Hungari.
Pas viteve të sundimit të Orbán-it dhe abuzimeve me pushtetin, publiku do të presë që Magyar të mbajë përgjegjës atë dhe rrethin e tij politik. Një sondazh në Poloni, një vit pas fitores së Tusk, tregoi se dy të tretat e të anketuarve (përfshirë një në tre votues të PiS-it) besonin se disa zyrtarë të qeverisë së mëparshme meritonin të burgoseshin. Megjithatë, deri tani nuk ka pasur një përballje ligjore të plotë.
Por, siç tregon Polonia, kur ligjet janë hartuar nga vetë qeveria e mëparshme, dhe kur qeveria e re duhet të provojë vazhdimisht respektimin e shtetit të së drejtës, procesi i ndëshkimit të aktorëve të së djathtës ekstreme bëhet i vështirë. Për më tepër, përdorimi i faljes presidenciale mund ta ndërpresë krejt procesin e drejtësisë me një vendim të vetëm, ndërsa raste të tjera mund të përfundojnë me arratisje jashtë vendit, si në rastin e ish-ministrit polak të drejtësisë Zbigniew Ziobro, i cili thuhet se ka kërkuar strehim politik në Hungari.
Duke marrë parasysh gjithë këtë, mësimi më i rëndësishëm për Hungarinë është se nuk ekziston një zgjidhje e shpejtë për transformimin e sistemit. Edhe Orbán-it iu desh rreth një vit për të hartuar një kushtetutë të re—Ligji Themelor u miratua në vitin 2011—dhe si udhëheqës populist, ai nuk ishte i kufizuar nga të njëjtat standarde institucionale. Magyar duhet të ketë një strategji për t’ua bërë të qartë këtë realitet qytetarëve hungarezë, dhe ta komunikojë atë pa vonesë. Po ashtu, ai duhet të jetë i gatshëm të provojë zgjidhje më të guximshme përpara se institucionet demokratike të rikthehen plotësisht në funksionim normal. Tusk mendoi se, nëse kandidati i partisë së tij fitonte zgjedhjet presidenciale, mund ta shmangte këtë rrugë. Në vend të kësaj, humbi dy vite.
Një sektor tjetër që kërkon reformë të shpejtë është media publike. Qasja e qeverisë së Tusk ndaj medias publike është një shembull i mirë i asaj që mund të bëhet. Duke e ditur se i duhej ndihma e presidentit për të depolitizuar transmetuesit publikë dhe se nuk do ta merrte këtë ndihmë, qeveria thjesht hoqi nga transmetimi kanalin më problematik, TVP Info, shkarkoi drejtuesit e saj dhe vendosi Polskie Radio dhe Agjencinë Polake të Shtypit në proces likuidimi—një masë e ashpër, por me efekt të menjëhershëm.
Në disa raste, janë përdorur edhe zgjidhje alternative institucionale. Së fundmi, parlamenti zgjodhi gjashtë gjyqtarë të rinj në Gjykatën Kushtetuese, por Naërocki, në përpjekje për të mbjellë përçarje dhe për të ndikuar përbërjen e gjykatës, ftoi vetëm dy prej tyre në pallatin presidencial për betimin (një procedurë thjesht ceremoniale). Në përgjigje, katër gjyqtarët e mbetur e dhanë betimin para parlamentit, duke anashkaluar presidentin.
Edhe pse kjo lëvizje e riktheu funksionimin e Gjykatës Kushtetuese, gjyqtarët e rinj mund të përballen me tensione serioze, madje edhe nevojë për mbrojtje policore, pasi kryetari i gjykatës ka shërbyer si prokuror i lartë gjatë qeverisë së mëparshme të PiS-it dhe është aleat i Ziobro-s në mërgim. Kur kalbja institucionale është kaq e thellë, vetëm një qeveri që vepron me vendosmëri dhe komunikon qartë kufijtë kohorë të reformave ka gjasa të ketë sukses.
Në përfundim, një ringritje kombëtare ndodh rrallë—ndoshta një herë në një brez—dhe jo brenda një mandati të vetëm qeverisjeje dhe dritarja e mundësisë nuk do të qëndrojë e hapur pafundësisht. Premtimet duhet të jenë modeste. Nuk duhet pritur konsolidimi i plotë i demokracisë për të vepruar. Përkundrazi, veprimi duhet të jetë i shpejtë dhe, kur ligji e lejon, duhet pa hezitim të përdoren masa të jashtëzakonshme. Fokusi duhet të jetë në disa nisma të dukshme që lidhen me dinjitetin qytetar, pasi në Evropën Lindore ai mbetet ende faktor kyç i legjitimitetit politik.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. What Hungary Can Learn From Poland
