Prej hyrjes së bërë blozë të pallatit në zonën e quajtur “Farmacia 10” në Tiranë vijon të dalë tym dhe avuj të nxehtë edhe gati 24 orë pas zjarrit që shkatërroi dhjetëra apartamente dhe vuri në rrezik qindra banorë prej mesditës së të martës.
Brenda shiritave rrethues të skenës së krimit, zjarrfikës, forca të ushtrisë dhe ekspertë të kriminalistikës po punojnë mbi rrënojat. Në krahun tjetër të fashave qëndrojnë të dëshpëruar banorët e pallatit të djegur. Të lodhur dhe të pagjumë, ata presin lajme për fatin e tyre, pasi panë se si e gjithë pasuria e tyre u përpi nga flakët brenda pak orësh.
Berti, një marangoz 40-vjeçar, thotë se nga apartamenti që e bleu në gropë me 1100 euro m2 nuk ka mbetur më asgjë.
“E pashë se shkova me zjarrfikësen për të hapur derën, është djegur e gjitha”, thotë ai, ndërsa pi cigare në oborrin jashtë shiritit.
Të tjerë që fatmirësisht nuk kanë qenë në pallat kur ra zjarri dhe nuk kanë mundur të hyjnë edhe pas fikjes së flakëve, presin me sy nga ndërtesa dhe me shpresën se apartamenti i tyre mund të jetë kursyer.
Ata që ishin brenda kur ra zjarri, janë të lumtur që shpëtuan gjallë. Një burrë i moshuar me flokët e përcëlluar nga flakët i tha BIRN se kishte mundur të dilte në kohë dhe të shpëtonte mbesën. Më pas, ai përfundoi i asfiksuar në spital dhe deri në mëngjes kishte nxjerrë sekrecione në ngjyrën e blozës.
Policia raportoi për 11 të lënduar, kryesisht nga tymi, përfshirë zjarrfikës dhe banorë, ndërkohë që shkaqet e zjarrit janë ende në hetim. Policia arrestoi të mërkurën menaxheren e një supermarketi në katin zero të godinës, pasi dyshon se mbetjet e letrës së supermaketit kanë shkaktuar flakët. Po ashtu, u arrestua administratori i pajtuar për mirëmbajtjen dhe pastrimin e pallatit, inxhinieri që zbatoi projektin dhe administratori i kompanisë që ndërtoi fasadën e pallatit që u dogj.
Ndaj pronarit të kompanisë “Arlis Ndërtim”, Armand Lilo, investitori i kompleksit dhe administratorit të kompanisë që ka bërë punimet e ndërtimit, u tha se kishin filluar hetimet.
Sado e çuditshme dhe ironike të duket, kërkimi për fajtorë mund të mos ketë rezultate përtej punonjësve të supermarketit dhe administratorit të pallatit, pasi specialistë të fushës së ndërtimit i thanë BIRN se nuk ka rregullime ligjore për materialet që përdoren në fasadat e pallateve dhe as rregullime ligjore që të detyrojnë kompanitë të përdorin materiale kundër zjarrit.
“Problemi kryesor është se të gjithë operojnë në një kuadër që nuk i detyron të zbatojnë standarde të qarta për fasadat. Kjo situatë vakumi rregullator krijon edhe një iluzion sigurie, pasi ndërtesat rezultojnë të certifikuara dhe të kolauduara, por pa u verifikuar realisht performanca e fasadës në rast zjarri,” tha urbanistja Doriana Musai.
Inxhinieri i ndërtimit, Erion Softa thotë se rreziku për qytetarët shkon përtej fasadave me materiale të djegshme, duke përfshirë mungesën e rrugëve për zjarrfikëset, mungesën e alarmeve kundër zjarrit dhe probleme të tjera.
“E gjithë kjo është një shkallim,” tha Softa për BIRN. “Nuk ka zgjidhje. Nuk ka shkelje, se s’ka ligj dhe s’ka rregullim”.
Përmes një deklarate për mediat, kompania “Arlis Ndërtim” e shpërndau përgjegjësinë ligjore te nënkontraktorët, duke theksuar se “ndërtesa ishte kolauduar me sukses në vitin 2021”. Kompania shtoi megjithatë se do të merrte përsipër përgjegjësi sociale dhe do të riparonte fadasën dhe apartamentet e dëmtuara.
Hijet e Grenfell në Tiranë
Pretendimet e ndërtuesve shqiptare për materiale me “certifikim europian” shpesh fshehin një rrezik që Europa e ka mësuar tashmë me kosto tragjike. Ngjarja në Tiranë sjell në vëmendje tragjedinë e kullës Grenfell në Londër në vitin 2017, ku një zjarr i nisur nga një pajisje elektrike në një apartament, shkrumboi godinën 24-katëshe brenda pak orësh, duke i marrë jetën 72 personave.
Ngjashëm me rastin e pallatit te “Farmacia 10”, hetimet atje provuan se shkaku i përhapjes fatale dhe të pandalshme të zjarrit ishte pikërisht veshja e jashtme e fasadës me panele dhe mbushje plastike lehtësisht të djegshme.
Tragjedia detyroi qeverinë britanike që të ndryshonte rrënjësisht ligjet e ndërtimit, duke ndaluar rreptësisht përdorimin e këtyre materialeve, por një rregullim i tillë ligjor mungon në Shqipëri.
Për banorët e dëmtuar, ishte fat që zjarri ra ditën dhe njerëzit ishin zgjuar, pasi flakët shpërthyen menjëherë.
“Fasada digjej si letër,” thotë njëri prej tyre dhe tregon se flakët rishpërthyen papritur edhe në 2 të mëngjesit të së mërkurës. Ai tregon se gjithçka u shkrumbua shpejt dhe në 10 minuta zjarri doli jashtë kontrollit.
Dyshimet për cilësinë e punimeve dhe sigurinë e godinës zor se marrin përgjigje. Në letra gjithçka është në rregull, ose të paktën kështu pretendon kompania.
Kompania Arlis Ndërtim deklaroi se punimet ishin kontrolluar dhe certifikuar nga organet kompetente, “duke garantuar përmbushjen e të gjitha kërkesave teknike dhe ligjore”.
Edhe kryeministri Edi Rama evitoi totalisht përgjegjësitë e ndërtuesit dhe kontrollorëve.
“Pallati që u dogj dje në Tiranë, do të rindërtohet 100% nga vetë ndërtuesi, pavarësisht se nga të dhënat paraprake shkaku i zjarrit s’ka asnjë lidhje me vetë ndërtimin!” shkroi Rama në rrjetin X.
Të mërkurën nuk pati gjithashtu diskutime për rregullime ligjore mbi materialet termoizoluese prej polistireni dhe poliuretani që aplikohen në fasadë, pavarësisht se ky është pallati i dytë i së njëjtës kompani që digjet në harkun kohor të katër viteve.
Nevojiten ndërhyrje ligjore
Ndryshe nga Rama dhe kompania e ndërtimit, urbanistja Musai i tha BIRN se përdorimi i materialeve lehtësisht të djegshme në ndërtimin e godinave të larta dhe mosplotësimi i standardeve antizjarr kishte përgjegjës në të gjithë zinxhirin, pavarësisht shkakut të zjarrit.
“Përgjegjësia është zinxhir dhe fillon nga projektuesi dhe ndërtuesi, tek mbikëqyrësi, kolaudatori dhe institucionet që japin lejen dhe certifikimin,” tha ajo.
Musai vë në dukje se në shumicën e godinave të reja, përfshirë edhe kompleksin e dëmtuar, përdoret gjerësisht polistireni dhe poliuretani si mbushës izolues, të kombinuara shpesh me panele kompozite për veshjen e jashtme. Këto materiale preferohen masivisht nga ndërtuesit sepse janë ekonomike, të lehta për t’u montuar dhe ofrojnë një efikasitet të lartë termik, duke ndihmuar në përmbushjen e kritereve ligjore për kursimin e energjisë.
Megjithatë, përmbajtja e lartë e derivateve plastike bën që në kontakt me flakën, këto materiale jo vetëm që digjen me shpejtësi ekstreme, por edhe shkrijnë duke lëshuar gaze toksike dhe duke vepruar si një lëndë djegëse direkte për ndërtesën.
“Në Shqipëri këto materiale aplikohen pa një protokoll të qartë teknik. Certifikohet materiali si individ, por askush nuk teston se si sillet i gjithë sistemi i fasadës kur përballet me flakët,” tha Musai.
Sipas saj, ky rrezik bëhet më kritik në ndërtesat e larta dhe komplekset urbane ku përhapja vertikale e zjarrit në fasadë “është shumë e shpejtë dhe e vështirë për t’u kontrolluar”.
“Për këtë arsye, ndërtesat mund të jenë cilësore në pamje dhe energji, por të pasigurta në rast zjarri”, tha ajo.
Edhe Softa thotë se përdorimi i këtyre materialeve e ka bërë qytetin të rrezikshëm, ndërsa thekson se vendi duhet të ndryshojë sistemin.
“Unë kam qenë shef i rezultateve të testimit në Institutin e Ndërtimit. Nuk ka asnjë ndalim për materialet, të gjitha materialet janë të lejuara, mjafton të mos jenë radioaktive”, tha Softa duke kërkuar rregullime ligjore.
Sipas Softës, ndryshimet duhet të jenë themelore për të garantuar sigurinë në ndërtim, përfshirë edhe reformimin e Institutit të Ndërtimit.
“Sistemi duhet të shërohet dhe nuk shërohet duke thënë kryeministri se po bëre sigurimin e godinës, je në rregull,” tha ai ndërsa shtoi: “se sigurimi është njësoj si të rregullosh dyshekun pas vdekjes, jeta nuk kthehet më”.
