Prilli ka sjellë një goditje të madhe për ndikimin e Rusisë në Evropë. Kryeministri hungarez Viktor Orban, lideri më pro-rus i BE-së, humbi zgjedhjet pas gjashtëmbëdhjetë vitesh rresht në pushtet. Një kundërshtar i vendosur i ndihmës për Ukrainën dhe njëkohësisht mbështetës i fortë i importeve të energjisë nga Rusia, Orban e kishte bërë markë të tij veton ndaj nismave të BE-së që shqetësojnë Moskën.
Kremlini po përpiqet të mbajë një qëndrim të qetë ndaj ndryshimit të pushtetit në Budapest, duke theksuar se bashkëpunimi me Hungarinë nuk lidhej me individë, por me interesat kombëtare të dy vendeve. Sipas kësaj narrative, Orban nuk ishte aleat i Rusisë, por thjesht një lider pragmatik që shërbente interesat e vendit të tij, i cili është shpallur zyrtarisht “jo miqësor” nga Moska për shkak të sanksioneve anti-ruse.
Narrativa sugjeron se nëse bashkëpunimi ishte i mundur në këto kushte, atëherë ka arsye të pritet që edhe qeveria e re e Peter Magyar të mbajë një qëndrim pragmatik ndaj Rusisë.
Megjithatë, deri tani Magyar ka qenë mjaft i paqartë mbi varësinë e Hungarisë nga nafta dhe gazi rus, duke premtuar në mënyrë të përgjithshme se do t’i ulë këto importe gradualisht deri në mesin e viteve 2030 – shumë larg afatit të BE-së në vitin 2027. Deklaratat e tij për ndihmën ndaj Ukrainës pasqyrojnë gjithashtu skepticizmin e përgjithshëm të shoqërisë hungareze. Por përpjekjet e Magyar për të përmirësuar marrëdhëniet me Evropën dhe për të zhbllokuar subvencionet e BE-së i lënë Moskës pak shpresë se vetoja e Budapestit do të vazhdojë të pengojë politikat e BE-së ndaj Rusisë. Prandaj lind nevoja për një “Orban të ri” që të sfidojë Brukselin.
Rezultati i zgjedhjeve parlamentare në Bullgari mund të duket se ofron një mundësi të tillë, me fitoren e partisë së ish-presidentit Rumen Radev, një ish-gjeneral i forcave ajrore i njohur për retorikën e tij pro-ruse. Ai tani drejton partinë “Bullgaria Progresive”, por në garat e tij të mëparshme presidenciale, Radev ishte mbështetur nga Partia Socialiste Bullgare, e njohur për lidhjet e saj të ngushta me Moskën. Gjatë viteve në qeveri, socialistët u përfshinë në disa projekte të përbashkëta me Rusinë, të cilat rritën ndikimin e Moskës në Bullgari, por me përfitime të dyshimta për vendin.
Shumë nga deklaratat e Radev-it duket se ndjekin këtë traditë. Ai e përkufizon Krimenë si “de facto pjesë të Rusisë”, kundërshton dhënien e ndihmës ushtarake për Ukrainën dhe ka kërkuar heqjen e sanksioneve anti-ruse. Si president, ai protestoi vendimin e qeverisë në vitin 2022 për të ndalur blerjen e gazit rus, duke argumentuar se Bullgaria thjesht do të përfundonte duke e blerë të njëjtin gaz nga Gazprom, por më shtrenjtë për shkak të ndërmjetësve. Në vitin 2023, ai vuri veton ndaj dërgimit të pajisjeve ushtarake për Ukrainën, veto që më pas u rrëzua nga parlamenti. Pa u tërhequr, Radev qëndroi i palëkundur dhe kritikoi ashpër një marrëveshje të re për bashkëpunim sigurie me Ukrainën të miratuar nga qeveria bullgare pak javë para zgjedhjeve aktuale.
Të nxjerra jashtë kontekstit, këto deklarata mund të nxisin frikën se Sofja mund të zërë vendin e Budapestit brenda pak javësh. Por konteksti ka rëndësi. Pavarësisht disa ngjashmërive, kryeministri i ardhshëm bullgar ka pak të përbashkëta me homologun e tij hungarez që po largohet.
A do të diktojnë çmimet në rritje të naftës realpolitikën?
Duke pasur parasysh lidhjet historike të ngushta të Bullgarisë me Rusinë, të jesh pro-rus dhe të jesh “jo anti-rus” nuk kanë të njëjtin kuptim në jetën politike të vendit. Shumë breza bullgarësh janë rritur me respekt për rolin e Perandorisë Ruse në rimëkëmbjen e pavarësisë së tyre. Në çdo qytet bullgar ka rrugë të emërtuara sipas gjeneralëve rusë, ndërsa statuja e Carit rus Aleksandër II ka qenë një pikë referimi në Sofje për më shumë se një shekull.
Edhe pse intensiteti i kontakteve ekonomike dhe personale midis rusëve dhe bullgarëve është ulur ndjeshëm në vitet e fundit, ky sfond historik bën që çdo politikan anti-rus të duket radikal.
Kjo është gjëja e fundit që dëshiron Rumen Radev. Për shumë vite, ai ka ndërtuar në mënyrë të qëndrueshme një imazh si një politikan i moderuar dhe centrist, i aftë të sigurojë më në fund një qeveri të qëndrueshme për vendin. Që nga viti 2021, bullgarët kanë votuar deri në tetë zgjedhje parlamentare dhe janë lodhur nga politikanët që nuk arrijnë të formojnë një kabinet të qëndrueshëm. Faktori kryesor i suksesit të Radev-it ishte se imazhi i tij si burrë shteti, moderimi dhe rekordi relativisht i pastër u ofronin njerëzve shpresën për një qeveri për të cilën nuk do të turpëroheshin.
Deklaratat e Radev-it për Ukrainën dhe Rusinë mund të duken të çuditshme nga Brukseli, por për shumë bullgarë ato tingëllojnë të balancuara. Ato perceptohen si një premtim për ta mbajtur Bullgarinë larg aventurave të politikës së jashtme dhe për t’u përqendruar në çështjet e brendshme, dhe kjo është pikërisht ajo që presin votuesit bullgarë: luftë kundër korrupsionit, ulje të varfërisë dhe përmirësim të efikasitetit të qeverisë. Lista nuk përfshin as pozicionime gjeopolitike dhe as përfshirje në luftën më të madhe në Evropë që nga viti 1945.
Mbetet të shihet se si Radev do ta përdorë mandatin e fortë që ka marrë nga votuesit, duke fituar shumicën e vetme partiake. Por kryeministri i ardhshëm jep pak shenja se ka ambicie të mëdha në politikën e jashtme. Deklaratat e tij për luftën Rusi-Ukrainë janë të rralla krahasuar me premtimet për të luftuar korrupsionin, për të rimëkëmbur ekonominë dhe për të mbajtur elitat përgjegjëse. Duke shërbyer si president për nëntë vjet dhe duke emëruar disa qeveri kalimtare, Radev nuk ka vënë kurrë seriozisht në dyshim solidaritetin e Bullgarisë me BE-në dhe NATO-n.
Shmangia e përplasjes me Rusinë është pjesë e traditës së politikës së jashtme bullgare. Por marrja e rreziqeve gjeopolitike për të fituar favorin e Moskës nuk është. Dhe edhe në rastin e pamundur që Radev të vendoste ta sfidonte këtë trashëgimi, ai do ta kishte të vështirë ta bënte këtë realisht. Skena politike e trazuar e Bullgarisë dhe elitat e fragmentuara janë pengesa serioze për vendime të njëanshme në politikën e jashtme.
Megjithatë, rëndësia e largimit të Orban-it dhe e moderimit të Radev-it nuk duhet të ekzagjerohet. Kremlini ka të drejtë, në një farë mënyre, kur thotë se ndikimi i tij në politikën evropiane nuk varet nga individët. Një faktor shumë më i rëndësishëm janë çmimet e energjisë. Orban nuk e vizitoi Moskën asnjëherë gjatë mandatit të tij të parë në 1998–2002, kur çmimi i naftës ishte rreth 20 dollarë për fuçi. Por kjo ndryshoi kur çmimi kaloi mbi 100 dollarë në fillim të viteve 2010.
Në mënyrë të ngjashme, një përshkallëzim i mëtejshëm në Gjirin Persik mund të jetë shumë më vendimtar për ndikimin rus sesa çdo votë në Evropë, me naftë në 150 dollarë për fuçi që do të nxiste një numër liderësh evropianë të rreshtoheshin për t’u bërë “Orban-i” i ri i Moskës.
Opinionet e shprehura janë vetëm ato të autorit dhe jo domosdoshmërish pasqyrojnë pikëpamjet e BIRN.
