Një zhvillim i heshtur, por me peshë, javën e kaluar e vendosi Moldavinë – për herë të parë që nga shkëputja nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1991 – në epiqendrën e një praktike klasike të Luftës së Ftohtë: shkëmbimin e spiunëve.
Operacioni përfshiu negociimin dhe lirimin e dy oficerëve të shërbimit moldav të inteligjencës, të mbajtur në Moskë, si dhe dorëzimin e një shtetasi me nënshtetësi të dyfishtë, i akuzuar për spiunazh në Rumani.
Presidentja e Moldavisë, Maia Sandu, deklaroi më 28 prill, ditën e shkëmbimit, se për të rikthyer në atdhe dy oficerët e Shërbimit të Informacionit dhe Sigurisë (SIS), Moldavia u detyrua të lirojë dy persona të tjerë: shtetasen ruse Nina Popova, e ndaluar vitin e kaluar për veprimtari kundër Moldavisë, dhe Alexandru Balan, i akuzuar për tradhti në favor të Bjellorusisë.
“Për vendin tonë, ky është një përfitim që nuk mund të matet me një ekuacion të thjeshtë matematikor. Kemi kthyer në shtëpi dy qytetarë që i shërbejnë Republikës së Moldavisë, duke liruar në këmbim dy persona që kanë vepruar kundër saj,” tha Sandu.
Dy oficerët e SIS u ndaluan nga autoritetet ruse në fillim të vitit të kaluar dhe më pas u shndërruan në element negociues në një shkëmbim më të gjerë spiunësh mes Polonisë dhe Rusisë, i ndërmjetësuar përmes Bjellorusisë. Në këtë proces u përfshinë shtetas polakë, moldavë dhe rumunë.
Ata u liruan si pjesë e një grupi prej pesë personash. Në këmbim, Rusia mori disa spiunë bjellorusë dhe ish-zëvendësdrejtorin e SIS, Alexandru Balan, i cili ka nënshtetësi moldave dhe rumune.
Balan u arrestua në shtator 2025 nga Shërbimi Rumun i Inteligjencës (SRI), në një operacion të përbashkët me agjentë polakë, pas dyshimeve për aktivitet spiunazhi në territorin rumun. Dy ditë para shkëmbimit, ai u ekstradua nga Rumania në Moldavi.
Ai kishte një karrierë mbi 20-vjeçare në SIS dhe kishte mbajtur postin e zëvendësdrejtorit nga viti 2016 deri në 2018.
Javën e kaluar, pasi u dënua me një vit e gjysmë burg për zbulim të sekreteve shtetërore, Balan u fal nga presidentja Sandu, duke i hapur rrugën largimit të tij drejt Bjellorusisë.
Sipas një burimi të lartë të SIS, që foli për BIRN në kushte anonimiteti, “Nina Popova kishte lidhje me GRU-në (inteligjencën ushtarake ruse) dhe ishte bashkëshortja e një oficeri rus të dislokuar në rajonin separatist të Transnistrisë.”
Lilian Carp, kryetar i Komisionit parlamentar për Sigurinë Kombëtare, Mbrojtjen dhe Rendin Publik, deklaroi për Balkan Insight se rasti Balan ka nxjerrë në pah dobësi serioze në sistemin e sigurisë së Moldavisë.
“Rasti Balan dëshmon se ka pasur boshllëqe në sigurinë tonë kombëtare, pasi një person në një pozicion kaq të lartë mund të rekrutohej nga shërbimet bjelloruse, ose më saktë ruse,” tha ai.
Deputeti i Partisë së Veprimit dhe Solidaritetit (PAS) shtoi se ky rast tregon nevojën për forcimin e legjislacionit mbi tradhtinë.
Deri më tani, Moldavia nuk ka dhënë asnjë vendim përfundimtar në çështje tradhtie. Ish-presidenti Igor Dodon dhe ish-shefi i Shtabit të Përgjithshëm Igor Gorgan janë përballur prej vitesh me akuza të tilla në gjykatë, por pa një vendim përfundimtar.
“Duhet të ndryshojmë ligjet për tradhtinë dhe autorët e këtyre veprave duhet të përballen me pasoja më të ashpra. Ka pasur politikanë dhe zyrtarë të zbatimit të ligjit që kanë vepruar në interes të shteteve të tjera, ndaj nevojiten masa më të forta ndëshkuese,” përfundoi Carp.
Moldavët duhet “të shtrëngojnë rripat e sigurimit”
Përtej rastit konkret, shkëmbimi i spiunëve pasqyron një dinamikë më të gjerë të forcimit të bashkëpunimit mes shërbimeve të sigurisë të Moldavisë, Rumanisë dhe Shteteve të Bashkuara, në një kontekst tensionesh në rritje me Rusinë.
Ish-zëvendësdrejtori i SIS, Valentin Dediu, i tha BIRN se Rusia po intensifikon veprimet armiqësore kundër Moldavisë.
“Rusia ka ndaluar disa shtetas moldavë, jo për tradhti, por për shkelje të ndryshme të vogla të ligjit. Këta persona do të mbahen si mjete shkëmbimi për negociata të ardhshme, nëse do të jetë e nevojshme,” parashikoi Dediu.
Shkëmbimi i të burgosurve dhe agjentëve të inteligjencës është një praktikë e zakonshme në marrëdhëniet ndërkombëtare, veçanërisht mes shteteve rivale.
Gjatë Luftës së Ftohtë, operacione të tilla ndodhnin shpesh, por mbaheshin larg vëmendjes publike për të shmangur tensionet. Megjithatë, Moldavia zakonisht nuk ishte pjesë e këtyre shkëmbimeve; roli i saj i ri sinjalizon një ndryshim në arkitekturën e sigurisë në rajon.
Negociatat e fundit u zhvilluan në një kuadër shumëpalësh, ku Rumania dhe Shtetet e Bashkuara luajtën role thelbësore si ndërmjetësues dhe garantues.
Ish-këshilltari presidencial rumun për çështjet e sigurisë, Iulian Fota, deklaroi në një emision televiziv në Moldavi se Rumania i trajton shumë seriozisht rastet e spiunazhit që vijnë nga Lindja.
“Nga pikëpamja ushtarake, kemi pasur një periudhë relativisht të gjatë paqeje. Mund të flasim për një lloj ‘pushimi strategjik’. Por në fushën e inteligjencës, nuk ka pasur kurrë qetësi. Përballja mes rusëve dhe perëndimorëve ka vazhduar pa ndërprerje,” tha Fota.
Ai shtoi se Rusia do të rrisë operacionet e saj kundër Moldavisë, vend kandidat për në Bashkimin Evropian.
“Moldavia është në një rrugë të qartë drejt anëtarësimit në BE. Kjo i irriton rusët dhe shpjegon shumë nga problemet me të cilat vendi do të vazhdojë të përballet. Rusia po kalon nga një fazë presioni dhe kërcënimesh në një fazë veprimi të drejtpërdrejtë. Prandaj, në Kishinau duhet të shtrëngohen rripat e sigurimit dhe njerëzit duhet të mbahen fort pas vendeve të tyre,” u shpreh Fota.
Nga ana tjetër, ambasadori rus në Kishinau, Oleg Ozerov, më 29 prill përmendi disa raste të shtetasve moldavë të rekrutuar nga Ukraina për të kryer sulme terroriste në Rusi. Ai hodhi poshtë akuzat se Moska po vepron kundër Kishinaut.
“Rusia nuk ka qëllime agresive ndaj Moldavisë. Pavarësisht deklaratave të shumta që janë bërë, ato nuk mbështeten nga asnjë fakt konkret,” tha Ozerov.
Moldavia i bashkohet “klubit” të shërbimeve evropiane të inteligjencës
Për të siguruar lirimin e Alexandru Balan nga ndalimi në Rumani, Bukureshti thuhet se hoqi dorë nga mundësia për të vazhduar procedurat ligjore ndaj tij, me qëllim lirimin e oficerëve moldavë. Negociatat në nivel të lartë u drejtuan nga Shtetet e Bashkuara dhe Rusia, me përfshirjen edhe të shërbimeve të inteligjencës nga Polonia dhe Rumania.
Ky vendim dëshmon një nivel të lartë bashkëpunimi mes shërbimeve të inteligjencës të dy vendeve dhe objektivat e tyre të përbashkëta strategjike.
Ai gjithashtu dërgon një sinjal se Rumania është e gatshme të veprojë si garantuese e sigurisë për Moldavinë, edhe në situata të ndjeshme.
“Shërbimi Rumun i Inteligjencës, në koordinim me partnerët nga Republika Çeke, Polonia dhe Hungaria, dokumentoi veprimtaritë e spiunazhit të kryera nga Alexandru Balan në favor të KGB-së bjelloruse, duke krijuar bazën për ndalimin e tij në Rumani,” shkroi në Facebook presidenti rumun, Nicușor Dan.
“Së bashku me partnerët tanë strategjikë, Rumania mbetet e përkushtuar ndaj përpjekjeve të përbashkëta diplomatike dhe të inteligjencës, si dhe ndaj mbështetjes së Republikës së Moldavisë,” shtoi ai.
Ish-zëvendësdrejtori i SIS, Valentin Dediu, tha se marrëdhëniet mes shërbimeve të inteligjencës të Moldavisë dhe Rumanisë nisën të përmirësohen rreth vitit 2005, edhe pse të dy vendet po kalonin periudha trazirash politike.
“Aktualisht kemi një bashkëpunim të drejtpërdrejtë të jashtëzakonshëm me shërbimet rumune të inteligjencës. Me ndihmën e tyre, ne kemi hyrë në klubin e përzgjedhur të shërbimeve evropiane të inteligjencës,” tha Dediu.
Ai shtoi se Rumania po ndihmon gjithashtu në reformimin e SIS sipas standardeve perëndimore.
“Shërbimet rumune të inteligjencës hodhën themelet e konceptit tonë aktual të SIS. Ata na treguan si të realizojmë reformën dhe riorganizimin e shërbimit, duke u bazuar në përvojën e tyre,” përfundoi ai.
