Eva Dumani, 21 vjeçe, u kthye më në fund në Shqipëria në shkurt të këtij viti, pas 12 vitesh e nëntë ditësh larg familjes së saj dhe pas përpjekjeve të vazhdueshme të dajës së saj për ta sjellë në shtëpi.
Babai i saj i kishte marrë atë dhe vëllain e saj në Siri në janar të vitit 2014, kur ata ishin tetë dhe gjashtë vjeç. Babai i tyre u vra vetëm disa muaj pasi mbërriti dhe iu bashkua të ashtuquajturit Shteti Islamik. Pas humbjes së tij, ata përfunduan në kushte të dëshpëruara në kampin Al Hawl në shkretëtirën siriane.
Në një përpjekje të dëshpëruar për t’i kthyer në shtëpi, edhe gjyshja e tyre udhëtoi drejt kampit Al Hawl, por edhe ajo vdiq në Siri.
Vëllai i Evës, Endri Dumani, u riatdhesua në vitin 2020 në një operacion policor të drejtuar nga ish-drejtori i policisë shqiptare, Gledis Nano, i cili shkoi personalisht në kamp.
Megjithatë, sipas Nanos, Eva dhe shqiptarë të tjerë në kamp fillimisht refuzuan të ktheheshin në Shqipëri, ndonëse më vonë ajo shprehu keqardhje. Ishin përpjekjet e vazhdueshme të dajës së saj, Xhetan Ndregjoni, që në fund e sollën atë në shtëpi në shkurt.
I intervistuar në shtëpinë e tij në Tiranë, Ndregjoni tha për BIRN se rrëmbimi i mbesës dhe nipit të tij në Siri ishte “më keq se vdekja” për të. Ai tha se ishte i vendosur t’i kthente në shtëpi, edhe nëse do t’i duhej “deri në ditën time të fundit”.
Ndregjoni kishte planifikuar të shkonte vetë në kamp. “Kur vendosa të shkoja dhe të merrja Evën dhe që nuk do të kthehesha pa Evën, ishte për shkak të asaj që ajo kishte thënë: ‘Kam vetëm oriz dhe vaj për një muaj’,” kujtoi ai.
Por kur mbërriti në Turqi, nuk mundi të hynte në Siri. Në vend të kësaj, me ndihmën e autoriteteve turke, ai arriti të gjente dikë në Siri që mund ta nxirrte atë nga kampi.
Gjatë gjithë kohës ai ishte i shqetësuar: “Nuk e di ku është, nuk e di çfarë pasojash ka, nuk e di a ushqehet, një zonë rreziku, një zonë lufte, nga atje çfarë mund të presësh përveç rrezikut,” tha ai.
Gjatë viteve, ai kishte pasur komunikim relativisht të vazhdueshëm me mbesën e tij, veçanërisht pas rënies së “kalifatit” të Shtetit Islamik në vitin 2019 – përveç periudhave të luftës kur kalonin muaj pa komunikim.
Ndregjoni ende nuk mund ta kuptojë pse kunati i tij i çoi fëmijët në Siri, pasi kishte gënjyer gruan e tij, motrën e Ndregjonit, duke i thënë se po i çonte për pushime të shkurtra në Mal të Zi.
“Nuk mund ta shpjegoj çfarë e shtyu babanë e Evës të merrte atë vendim, sepse ai po jetonte mirë këtu,” tha Ndregjoni.
“Nuk e di, të marrësh dy fëmijë dhe të largohesh për në Siri, nuk mund ta shpjegoj… Financiarisht ai gjithashtu ishte mirë, me shtëpi dhe punë,” shtoi ai.
Ministria e Jashtme e Shqipërisë vlerëson se nga viti 2013 e tutje, 125 shtetas shqiptarë iu bashkuan Shtetit Islamik – 50 burra, 23 gra dhe 39 fëmijë; 13 fëmijë të tjerë kanë lindur në Siri.
“Sipas angazhimit të strukturave përkatëse shtetërore, në bashkëpunim me partnerët ndërkombëtarë, është bërë i mundur riatdhesimi i 38 qytetarëve, nëntë prej të cilëve gra dhe 29 fëmijë, nga kampet në zonat e konfliktit në Siri,” tha ministria. Operacionet e riatdhesimit janë zhvilluar në tetor 2020, gusht 2021, maj 2022 dhe shkurt 2026.
Ministria dyshon se 34 shqiptarë ende ndodhen në Siri – shtatë gra, tetë fëmijë dhe dhjetë burra që janë në burg. Dhjetë të tjerë janë të lirë, por nuk ka informacion për ta.
Deri sa kampi u evakuua dhe u mbyll më herët këtë vit, Al Hawl mbante mijëra njerëz nga viti 2019, përfshirë edhe nga vende të Ballkanit si Shqipëria, Bosnja dhe Serbia. Shumë prej tyre ishin fëmijë të lindur në kamp.
Shumë prej tyre ende nuk kanë mundur të kthehen në vendet e origjinës për shkak të përkushtimit të vazhdueshëm ndaj ideologjive radikale islamiste. Disa konsiderohen aq problematikë saqë janë praktikisht të braktisur nga shtetet e tyre.
Për ata që janë kthyer, ekspertët dhe familjarët thonë se procesi i riintegrimit shoqëror është i vështirë dhe kërkon kujdes dhe mbikëqyrje të vazhdueshme.
Disa nuk duan të kthehen në shtëpi
Gledis Nano, ish-drejtues i Policisë së Shtetit të Shqipërisë dhe shef i departamentit antiterrorizëm, ka udhëhequr personalisht dy operacione riatdhesimi.
Në një intervistë për BIRN, ai tha se procesi i riatdhesimit varet nga shumë faktorë: situata e tensionuar e sigurisë dhe politike në Siri; bashkëpunimi me autoritetet e huaja; dhe gatishmëria e vetë personave për t’u kthyer në Shqipëri.
Sipas tij, rënia e regjimit diktatorial të Bashar al-Assad në dhjetor 2024 ka lehtësuar kontaktet me autoritetet siriane.
“Sot, duke iu referuar ndryshimeve politike që kanë ndodhur në Siri, duhet theksuar se kampet ku mbahen familjet e luftëtarëve të huaj në verilindje të Sirisë janë plotësisht nën kontrollin e forcave të sigurisë siriane. Kjo do të thotë se po zhvillohen negociata me autoritetet siriane,” shpjegoi Nano.
“Njëkohësisht, situata e sigurisë mbetet ende e brishtë në gjithë këtë zonë, pavarësisht përpjekjeve të strukturave zyrtare për të rivendosur rendin dhe për të kontrolluar plotësisht territorin dhe për të neutralizuar qelizat terroriste,” shtoi ai.
Duke iu referuar operacionit të vitit 2020, ku ai ishte i pranishëm në Siri, Gledis Nano tha se, edhe pse u përpoqën t’i bindnin familjet të ktheheshin në Shqipëri, disa prej tyre refuzuan.
“Familjeve në kamp iu dha mundësia, jo një herë por disa herë, të ktheheshin në Shqipëri dhe të fillonin një jetë normale. Por kur përpunuam informacionin që vinte nga kampi, rezultoi se disa prej tyre nuk donin të ktheheshin; kjo u konfirmua edhe nga verifikimet tona kur shkuam në kamp, pasi kjo kategori ishte fshehur një ditë para mbërritjes sonë,” tha Nano.
Media shqiptare ka raportuar se një islamiste radikale me origjinë shqiptare në kamp, Emanuela Daci, ka pasur ndikim mbi disa shqiptarë të tjerë dhe i ka bindur të qëndrojnë atje.
Nano argumenton se disa banorë të kampit kanë jetuar në zonë lufte dhe janë traumatizuar: “Ky është një proces i vështirë për të cilin nuk ka recetë të gatshme dhe as afat të caktuar,” tha ai, kur u pyet për riintegrimin social.
Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme e Shqipërisë tha për BIRN se ka përgatitur “programe specifike shkollore dhe psikologjike” për riintegrimin e fëmijëve të kthyer në shoqëri, duke e përshkruar procesin si “të vështirë”.
Gjatë këtij procesi, policia dhe prokuroria punojnë gjithashtu për të identifikuar nivelin e radikalizimit të të kthyerve dhe për të vlerësuar nëse duhet të ndiqen penalisht. Deri tani, katër burra të akuzuar për rekrutimin e njerëzve për Shteti Islamik janë gjykuar në mungesë; dyshohet se ata janë vrarë në Siri.
Kthimi i Evës ngjall shpresë për familjet e tjera
Kthimi në Shqipëri i Eva Dumanit ka ringjallur shpresën edhe te familje të tjera, përfshirë 90-vjeçarin Dylber Shuli nga fshati Zagorçan në Pogradec, në Shqipërinë lindore, i cili shpreson që tre nipërit e mbesat e tij të kthehen gjithashtu.
Ata u larguan për në Siria 12 vite më parë bashkë me prindërit e tyre, të cilët raportohet se kanë vdekur. “Mbesa më e vogël ishte vetëm dy muajshe kur u largua,” tha ai.
Më e madhja thuhet se ishte martuar si e mitur dhe ka një djalë; ajo kujdeset për motrat dhe për fëmijën e saj.
“Kam pasur kontakt me ta gjatë këtyre viteve, por tani nuk kam më kontakt. Mbesa ime më e madhe është 23 vjeçe,” tha Shuli, duke i bërë thirrje autoriteteve shqiptare t’i sjellin në shtëpi.
“Madje nuk e di si po arrij të jem ende gjallë… por kam shpresë; çfarë është njeriu pa shpresë?” tha ai.
Por Gledis Nano theksoi se shqiptarët që ndodhen ende në kampe mund të jenë të vështirë për t’u lokalizuar dhe se ata që ende ndjekin ideologji radikale mund të mos duan të gjenden.
“Së pari, fakti që familjarët e shqiptarëve janë ende jashtë territorit shqiptar do të thotë se nuk ka informacion të saktë nëse ata ndodhen ende në kamp apo kanë dalë në mënyrë kaotike nga ajo zonë,” shpjegoi ai.
“Së dyti, nuk ka të dhëna të sakta nëse ata janë në dijeni për plane sulmesh apo, në rastin më të keq, nëse marrin pjesë në sulme. Së treti, kjo e bën më të vështirë procesin e deradikalizimit dhe riintegrimit në shoqëri pas kthimit,” shtoi Nano.
Romario Shehu, një studiues në Instituti për Demokraci dhe Ndërmjetësim, i cili ka publikuar studimin “Perspektivat Komunitare për Parandalimin e Ekstremizmit të Dhunshëm në Shqipëri” në vitin 2018, thekson se për të pasur sukses riintegrimi, “procesi duhet të kalojë nga ‘projekte’ të përkohshme në ‘politika’ të qëndrueshme”.
“Ngjashëm me vendet e tjera të rajonit, Shqipëria ka një varësi të lartë nga financimi i huaj për të zbatuar programet e riintegrimit. Procesi aktual shpesh është joefikas, sepse me përfundimin e një projekti ndërpriten edhe shërbimet. Autoritetet duhet të parashikojnë një buxhet të dedikuar për këto programe,” tha Romario Shehu për BIRN.
Institucionet shtetërore kanë dhënë pak informacion mbi ecurinë e programeve të deradikalizimit dhe riintegrimit social, duke argumentuar se këto operacione kërkojnë sekret.
“Procesi i riintegrimit për rreth 40 qytetarë të riatdhesuar po zbatohet nga institucione shtetërore dhe organizata joqeveritare të mbështetura nga donacione të huaja,” tha Shehu.
“Ky proces ka nevojë për më shumë transparencë dhe raportim më të strukturuar mbi ecurinë e tij, në mënyrë që të kuptohet ndikimi afatgjatë i këtyre ndërhyrjeve dhe nëse po arrihen rezultate të qëndrueshme,” shtoi ai.
Ndërkohë, Xhetan Ndregjoni shprehet i lumtur që mbesa e tij, Eva Dumani, është kthyer në Shqipëri.
Edhe pse ajo tani është 21 vjeçe, është futur në klasën e nëntë, për të kompensuar vitet e humbura të shkollimit. Një mësuese shkon çdo ditë në shtëpi për t’i dhënë mësim. Ajo po studion gjithashtu edhe anglisht.
“Riintegrimi i saj është sfidues, por ne kemi shpresë,” tha Ndregjoni.
