Në fillim të prillit, 23-vjeçari Çlirim Iseni ishte ndër qindra studentë shqiptarë të juridikut që protestuan në Urën e Gurit në Shkup, duke valëvitur flamuj shqiptarë dhe duke e mbuluar urën me ngjyrat kuqezi.
Ky aksion simbolik ishte një protestë dhe një thirrje për të drejtën e tyre që provimin e jurisprudencës ta japin në shqip.
“Provimi i jurisprudencës supozohet të vlerësojë njohuritë tona profesionale, jo aftësitë tona gjuhësore,” u shpreh Iseni.
“Imagjinoni sa e vështirë është për një student shqiptar që gjatë gjithë studimeve ka mësuar në shqip, është përgatitur në shqip dhe më pas detyrohet ta japë provimin në maqedonisht.”
Të paktën një e katërta e rreth dy milionë banorëve të Maqedonisë së Veriut janë shqiptarë.
Studentët pretendojnë se e drejta për ta dhënë provimin në gjuhën shqipe garantohet nga kushtetuta dhe ligjet për përdorimin e gjuhëve, por qeveria e qendrës së djathtë e kryeministrit Hristijan Mickoski kërkon që çështja të shqyrtohet fillimisht nga një grup ekspertësh.
Duke akuzuar institucionet për zvarritje të panevojshme, studentët paralajmërojnë se më 18 maj do të rikthehen sërish në protestë mbi lumin Vardar. Sipas tyre, kjo çështje nuk lidhet vetëm me një provim profesional, por me një betejë më të gjerë për zbatimin real të të drejtave të gjuhës shqipe, të cilat ekzistojnë në ligj, por jo gjithmonë zbatohen në praktikë.
“Ne kërkojmë një përgjigje konkrete nga institucionet dhe jo që kjo çështje të vazhdojë të shtyhet pafundësisht,” deklaroi Iseni për BIRN.
Provim juridik apo test gjuhësor?
Gjuha shqipe hyri në përdorim zyrtar në Maqedoninë e Veriut kryesisht në nivel komunal gjatë viteve 2008-2009, në bazë të marrëveshjes së paqes të arritur në vitin 2001 për t’i dhënë fund muajve të përplasjeve ndërmjet guerilëve shqiptarë etnikë dhe forcave shtetërore të sigurisë.
Ligji për Përdorimin e Gjuhëve i vitit 2019 e bëri përdorimin e saj standard edhe në nivel shtetëror, në të njëjtin nivel me maqedonishten, duke zgjeruar përdorimin e shqipes në arsim, shkencë, shëndetësi dhe sektorë të tjerë.
Asnjë prej këtyre ligjeve nuk e përmend shprehimisht “gjuhën shqipe”, por i referohet çdo gjuhe që flitet nga të paktën 20 për qind e popullsisë. Sipas regjistrimit të popullsisë në Maqedoninë e Veriut në vitin 2022, shqiptarët përbëjnë 24.3 për qind të popullsisë.
Studentët argumentojnë se ligji u jep të drejtën ta japin provimin e jurisprudencës në shqip dhe në janar dorëzuan një peticion me 385 nënshkrime në Ministrinë e Drejtësisë, parlament, qeveri dhe institucione të tjera përkatëse.
“Përgjigjja e parë që morëm nga Ministria e Drejtësisë ishte se nuk mund ta japim provimin në shqip, sepse ligjet për gjyqtarët, prokurorët dhe noterët kërkojnë njohuri të gjuhës maqedonase dhe se përmes provimit të jurisprudencës testohet edhe njohja jonë e maqedonishtes,” tha Mevlan Ademi, student i juridikut në Universitetin e Evropës Juglindore.
“Megjithatë, kuadri ligjor e përcakton provimin e jurisprudencës si test të njohurive profesionale.”
Ademi tha se e flet rrjedhshëm maqedonishten, por gjithsesi beson se studentëve duhet t’u lejohet ta japin provimin në gjuhën në të cilën kanë studiuar.
“Jo të gjithë do të bëhemi gjyqtarë apo prokurorë, por kalimi i provimit të jurisprudencës na krijon më shumë mundësi në tregun e punës,” tha ai. “Si person dygjuhësh, do të isha më i kërkuar si avokat apo gjyqtar.”
“Jo privilegj”
Qeveria është përpjekur të shmangë dhënien e një përgjigjeje të drejtpërdrejtë, duke iu referuar shqetësimeve më të gjera ligjore që lidhen me Ligjin për Përdorimin e Gjuhëve dhe sfidave të vazhdueshme ndaj përmbajtjes së tij në Gjykatën Kushtetuese. Partia VMRO-DPMNE e kryeministrit Hristijan Mickoski kishte kundërshtuar ligjin e vitit 2019, i cili u miratua kur ajo ndodhej në opozitë.
Kryeministri ka përmendur një opinion të marsit 2025 nga Komisioni i Venecias, organ këshillues i Këshillit të Evropës për çështjet kushtetuese, në të cilin theksohet nevoja për “burime shtesë administrative dhe/ose financiare” për të garantuar një sistem gjyqësor dygjuhësh.
Megjithatë, opinioni në fakt thekson se të drejtat më të gjera gjuhësore në procedurat gjyqësore janë plotësisht në përputhje me standardet evropiane, për sa kohë që autoritetet sigurojnë mbështetje të mjaftueshme institucionale.
“Shtetet duhet të ndërmarrin të gjitha masat e nevojshme për të garantuar zbatimin e plotë të të drejtave gjuhësore të pakicave në sistemin gjyqësor,” thuhet në qëndrimin e Komisionit.
Pavarësisht kësaj, Mickoski njoftoi krijimin e një grupi pune pranë Ministrisë së Drejtësisë për të shqyrtuar çështjen.
Për Borce Davitkovskin, ish-kryetar i Komisionit të Provimit të Jurisprudencës, çështja është e qartë: “Kërkesat për ta dhënë provimin në shqip janë në kundërshtim me normat ligjore dhe çojnë në diskriminim ndaj etnive të tjera më të vogla,” tha ai për BIRN.
Azam Dauti, botues dhe ish-profesor i etikës ndërkulturore në Universitetin “Nënë Tereza”, i cili mori pjesë në protestë, tha se studentët po kërkojnë “standardin minimal arsimor”.
“Ky nuk është as privilegj dhe as kërkesë politike,” tha Dauti për BIRN. “Çdo përpjekje për ta paraqitur këtë si çështje kushtetuese apo si problem të ‘balancës ndëretnike’ është manipulim i qëllimshëm.”
Ai kritikoi gjithashtu partitë politike shqiptare që kanë qenë pjesë e koalicioneve qeverisëse ndër vite, pa e zgjidhur kurrë plotësisht këtë çështje.
“Një pjesë e madhe e fajit bie mbi klasën politike shqiptare, e cila për 36 vjet (që nga pavarësia) ka zgjedhur kompromisin në vend të përballjes me padrejtësinë,” tha Dauti.
Institucionet të ndara për zbatimin
Ndarje po shfaqen brenda institucioneve publike të Maqedonisë së Veriut.
Granit Osmani, për shembull, si drejtues shqiptar i Agjencisë për Zbatimin e Gjuhëve pranë Ministrisë së Drejtësisë, është rreshtuar në anën e studentëve.
“Ata po kërkojnë diçka që lidhet me barazinë dhe të drejtën për ta përfunduar formimin e tyre profesional në të njëjtën gjuhë në të cilën kanë studiuar,” tha Osmani për BIRN.
“Prej vitesh thuhet se gjuha shqipe është zyrtare, por në praktikë ajo ende nuk gëzon barazi të plotë me gjuhën maqedonase.”
“Vetë Komisioni i Venecias ka thënë se duhej të ndërtoheshin kapacitetet institucionale. Problemi është se ato kapacitete nuk u ndërtuan kurrë.”
Në fund të marsit, Inspektorati për Përdorimin e Gjuhëve akuzoi Ministrinë e Drejtësisë – së cilës i raporton – për shkelje të Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve, duke mos lejuar zhvillimin e provimit të jurisprudencës në shqip, dhe i dha 30 ditë afat për të nxjerrë rregulloret, certifikatat, programet dhe njoftimet e provimit edhe në gjuhën shqipe.
Ministri i Drejtësisë, Igor Fillkov, vuri në pikëpyetje bazën ligjore të inspektimit dhe mbrojti sistemin aktual, duke argumentuar se gjyqtarët, prokurorët dhe noterët janë ligjërisht të detyruar të kenë njohuri aktive të maqedonishtes.
“Asnjë inspektim i jashtëzakonshëm nuk është kryer për ndonjë provim tjetër profesional,” tha Fillkov.
Përtej provimit të jurisprudencës
Sipas Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve të vitit 2019, shqipja mund të përdoret zyrtarisht krahas maqedonishtes në gjykata, komuna, administratë shtetërore dhe institucione të tjera publike.
Në teori, qytetarët kanë të drejtë ta përdorin shqipen gjatë procedurave gjyqësore, të marrin dokumente zyrtare në shqip dhe të komunikojnë me institucionet gjyqësore në gjuhën amtare.
Në praktikë, megjithatë, zbatimi mbetet i pjesshëm.
Partitë shqiptare, ekspertët ligjorë dhe aktivistët argumentojnë se shumë gjykata dhe ministri vazhdojnë të funksionojnë pothuajse tërësisht në maqedonisht, sidomos në procedurat më të larta gjyqësore dhe administrative.
Ademi kujtoi periudhën e praktikës në gjykatën e Tetovës, ku seancat me palë që flisnin vetëm shqip zhvilloheshin ende në maqedonisht.
“Ishte shumë e vështirë për të pandehurit apo palët e dëmtuara ta ndiqnin procesin, sepse mungonte edhe përkthimi simultan,” tha ai.
Një burim nga Ministria e Drejtësisë, që foli në kushte anonimiteti, tha se gjithçka lidhet me politikën: “Pengesa e vërtetë nuk është vetë provimi i jurisprudencës, por hezitimi i zyrtarëve aktualë qeveritarë për ta zbatuar plotësisht ligjin e vitit 2019, sepse kjo do të çonte në përdorimin e duhur të gjuhës shqipe në gjykata.”
Sipas të njëjtit burim, zyrtarët tani druhen se lejimi i provimit në shqip mund të hapë rrugën për kërkesa më të gjera për përdorimin e plotë të shqipes në sistemin gjyqësor.
“Prandaj ata tani e shohin çështjen e provimit të jurisprudencës si një portë që duhet mbajtur e mbyllur, ose të paktën të shtyhet zgjidhja duke iu referuar Gjykatës Kushtetuese apo duke krijuar grupe ekspertësh pa afate të qarta.”
Akuza për pengim dhe presion
Studentët kanë pretenduar se është ndërhyrë në të drejtën e tyre për të protestuar.
Ademi tha se autobusët që sillnin studentë nga Tetova drejt Shkupit më 6 prill u ndaluan gjatë rrugës dhe më pas u shoqëruan nga policia, duke vonuar nisjen e protestës.
Një student tha për BIRN se fotografi të prindërve të tij u publikuan në portale pranë qeverisë dhe në rrjete sociale, në një përpjekje të dukshme për ta paraqitur protestën si të lidhur me partinë opozitare shqiptare BDI.
Edhe Mickoski duket se e përforcoi këtë narrativë kur deklaroi se “zyrtarë të lartë të opozitës” kishin marrë pjesë në protestë, duke i dhënë asaj “ngjyrim politik”.
“Ne kemi informuar aleatët tanë në NATO, por edhe aleatët tanë në Bashkimin Evropian, për përpjekjet destabilizuese të opozitës, në njëfarë mënyre,” tha Mickoski më 7 prill.
Ndërkohë, Ministria e Drejtësisë theksoi mungesën e simboleve shtetërore të Maqedonisë së Veriut në protestë, duke vënë në dyshim qëndrimin e organizatorëve ndaj “shtetit dhe rendit kushtetues”.
