Salman Rushdie, në një ese të botuar si parathënie të librit Mbi të shkruarin dhe politikën nga Günter Grass, vëren se si ky shkrimtar nobelist gjerman ishte pjesë thelbësore e një lëvizjeje më të gjerë të gjuhës dhe kulturës gjermane pas diktaturës totalitare naziste, pra Luftës së Dytë Botërore, lëvizje e cila pati për qëllim që ta “rishpikë” gjuhën.
Shkruan Rushdie: “Ne i njohim pasojat e periudhës naziste mbi gjuhën gjermane, të nevojës që gjuha të rindërtohej, guriçkë pas guriçke, nga rrënojat; sepse gjuha në të cilën e keqja gjen mënyra kaq të forta shprehëse është një gjuhë e rrezikshme. Praktikuesit e ‘letërsisë së rrënojave’, mes të cilëve Grass ishte nga më të njohurit, morën përsipër detyrën herkuliane të rishpikjes së gjuhës gjermane. Procesi përfshinte bërjen e gjuhës copash, mënjanimin e elementëve helmues të saj dhe bashkimin e asaj që mbetej.”
Problemi është që Shqipëria dukshëm nuk ka pasur një proces ekuivalent të Trümmerliteratur nga rrënojat e regjimit totalitar komunist dhe gjuha e përdorur politikisht duket se është problemi më imediat.
Gjatë këtij muaji të protestave të pandërprera të Revolucionit të Flamingove, në përgjithësi protestuesve u jemi referuar si “qytetarë” ndërsa Rama ka përdorur termin në mënyrë selektive vetëm për ata të cilët i kanë dërguar, (pretendon ai), letra ankese ndaj protestave, apo letra ankese për probleme të tjera për të cilat ai betohet se nuk ka faj dhe premton gjtihashtu se do t’ia zgjidhë. (Një rast i tillë ishte ankesa e një “qytetari”, i cili ankohej se, shtatë vjet pas tërmetit të vitti 2019 dhe pas mbi 1 miliardë eurove para të taksapaguesve të shpenzuara për rindërtim, ai nuk ishte ndihmuar për të zëvendësuar banesën e shembur nga tërmeti). Në mënyrë tipike, Rama i referohet protestuesve si “turmë”.
Sipas fjalorit të ri të vjetër, fjala “qytetar” ka fillimisht lidhje me qytetin, pastaj ka lidhje me banorët e qytetit, dhe në kuptim të tretë, ka të bëjë me përkatësinë në një bashkësi [Link], pra të drejta qytetare. Në kuptimin e katërt, fjala ka të bëjë me “detyrat” qytetare, të tilla si “higjena”. Në secilin nga përshkrimet, nuk përmendet asgjëkundi fjala “politikë”.
Sepse të qenit “qytetar” në Shqipëri është para së gjithash çështje statusi dhe çështje dallimi. Në kuptimin origjinal do të thotë anëtar i një bashkësie politike të organizuar polis. Njerëzit që jetonin brenda një zone të rrethuar, rrjedhimisht organizoheshin bashkërisht për qëllime të mbrojtjes, ishin “qytetarë”. Jashtë këtij rrethimi, nuk kemi bashkësi, apo nuk kemi bashkësi të organizuar. Jashtë polis sundon dhuna. Jashtë polis, i dobëti vuan çfarë i bie për të vuajtur, i forti bën gjithçfarë mundet.
Për të kategorizuar këta banorët jashtë polis-it kemi një larmishmëri termash. Fshatar dhe derivatet fyese, fshatarak apo fshatar pa tokë janë personat që duket se i përkasin një bashkësie, por një bashkësie pa të drejta, të ndryshme nga qytetarët. Katundar është një nivel më poshtë, banor i një vendbanimi jo të përhershëm, i cili nuk është ngritur në nivelin organizativ të fshatit ku zakonisht gjen shërbime të ndryshme bazë si dhe pleqësi fshati apo kuvend, gjeneza e jetës politike aktive. Malësor dhe shkurtesa malok, terma fyes që nënkuptojnë praktikisht mungesën e përkatësisë në bashkësi.
Termi që duhet të na shqetësojë më shumë është termi shtetas. Ky është termi ligjor në Shqipëri që përshkruan personin e lidhur me shtetësi shqiptare. Është dukshëm një fjalë në të cilën, individi ka detyrime pa të drejta. Edhe fjalori nga subkoshienca duket se reflekton këtë kur vëren se Shtetas është personi që i përket një shteti. [Link] Të mirat e fjalës shtetas duket se përfshijnë mungesën e dallimit të qytetarit nga fshatari e më tutje. Përveç kësaj, fjala e vë njeriu subjekt të shtetit dhe jo anëtar të bashkësisë. Në variantin e një mbretërie përdoret fjala nënshtetas. Në Fletoren Zyrtare të vendit gjenden raste kur shkruesit apo përkthyesit nga subkoshienca kanë përdorur fjalën nënshtetas në vend të shtetas edhe në dokumente të hartuara gjatë dekadave të fundit [Link]. Gabimi është irrelevant por shpreh shumë nga nënkuptimet e fjalës.
Ribërja e domosdoshme e gjuhës shqipe mund të nisë shumë mirë nga injorimi i fjalëve të tilla si fshatar, katundar apo malok përveçse nëse përdoren në kuptimin figurativ dhe përdorimit në mënyrë unike të fjalës qytetar apo qytetare për të gjithë, pavarësisht nëse jetojnë në qytet apo në fshat, pavarësisht nëse merren me punë urbane apo me bujqësi.
