Fiona, e cila është transgjinore, filloi terapinë me hormone disa vjet më parë, por u ndal pas tre muajsh për shkak të një ndjesi dërrmuese ankthi. Ajo po e bënte këtë e vetme, pa asnjë këshillë ose udhëzim nga ndonjë mjek.
Kur e pyetëm se ku i gjeti ilaçet, Fiona, e cila nuk pranoi ta tregonte mbiemrin, u përgjigj: “Në farmaci. Kështu bëjnë të gjitha vajzat.”
Përvoja e shtyu atë të kërkojë mbështetje psikologjike profesionale, por ajo nuk ka takuar kurrë një specialist për të diskutuar për terapinë e hormoneve, para, gjatë apo që nga ajo kohë. Ajo thotë se nuk do ta provojë më kurrë.
Në Shqipëri nuk ekziston as terapia me hormone dhe as operacioni për ndryshimin e seksit, që do të thotë shqiptarë transgjinorë si Fiona janë të detyruar të vetë-mjekohen ose të udhëtojnë drejt Maqedonisë së Veriut, Serbisë ose Turqisë. Kostot, financiare dhe psikologjike, mund të jenë të mëdha.
Xheni Karaj, e cila Aleancën LGBT, tha se organizata ka lobuar me Ministrinë e Shëndetësisë për të prezantuar një protokoll mjekësor që i lejon personat transgjinorë të marrin terapi hormonale.
“Megjithëse ministria ka shprehur një vullnet për të zhvilluar këtë protokoll, i gjithë procesi po lëviz shumë ngadalë”, tha Karaj për BIRN.
“Si rezultat, ne kemi një numër të madh njerëzish brenda komunitetit të cilët janë të detyruar të udhëtojnë në vendet e tjera për të marrë këto shërbime, gjë që kushton shumë… Pjesa tjetër që nuk kanë mundësinë të udhëtojnë përfundojnë duke marrë ilaçe në tregun e zi pa monitorimin e mjekëve, që e vë shëndetin e tyre në rrezik të lartë.”
Mungesë vullneti politik
Identiteti gjinor përfshihet në legjislacionin e mosdiskriminimit në Shqipëri, por vendi nuk ka legjislacion që rregullon njohjen ligjore të gjinisë.
Komisioni Evropian kundër racizmit dhe intolerancës, ECRI, ka nxitur vazhdimisht Shqipërinë që të rregullojë procedurat e ri-caktimit të gjinisë dhe njohjen administrative të një ndryshimi të emrit dhe gjinisë, “në përputhje me udhëzimin e Këshillit të Evropës dhe praktikën gjyqësore të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut. ”
Në vitin 2020, ECRI theksoi rëndësinë e “promovimit të barazisë për personat LGBTI në sektorët e shëndetit dhe arsimit, duke përfunduar analizën legjislative të hendekut dhe rritjen e ndërgjegjësimit, si dhe ndërtimin e kapaciteteve në nivelin komunal jashtë Tiranës”. Ai gjithashtu vuri në dukje se njësia përkatëse në Ministrinë e Shëndetësisë “raportohet se ka një numër shumë të kufizuar anëtarësh stafi që merren me këtë temë”.
Por ndërsa Plani Kombëtar i Veprimit i Shqipërisë për personat LGBT, që mbulon periudhën 2021-2027, bën thirrje për një njohje të tillë dhe që komuniteti LGBT të ketë qasje të plotë në sistemin shëndetësor, Karaj tha se ishte bërë pak progres që nga një përpjekje e dështuar për të ndryshuar ligjin në vitin 2012.
“Përgjatë këtyre viteve jemi përballur me rezistencë dhe mungesë të vullnetit politik.”
Mungesa e veprimit e ka detyruar David Cukën, 30 vjeç, të duhet të bëjë një udhëtim vajtje-ardhje prej rreth 15 orësh në Maqedoninë e Veriut çdo tre apo gjashtë muaj për terapinë hormonale, pasi ka udhëtuar tashmë edhe në Turqi për operacionin.
“Shëndeti im mendor është prekur dhe ka shumë aspekte që duhet të merren parasysh – aspekti shëndetësor, financiar dhe gjithashtu ligjor”, tha ai për BIRN. Por, tha ai, transformimi i tij “nuk është çështje zgjedhjeje”, por përkatësie.
“Kostot janë të larta,” tha ai. “Vetëm kirurgjia kushton rreth 3,000-3.500 euro, dhe pastaj janë biletat, akomodimin në hotel dhe gjëra të tjera.”
“Në dokumente ekzistoj si grua”
Alba Ahmetaj, e cila është gjithashtu aktive për të drejtat e komunitetit LGBT, tha se diku tjetër, për shembull në Serbi dhe Spanjë, një “operacion i plotë i transformimit gjinor” mund të kushtojë 15,000 euro.
“Kjo është një shumë e madhe për njerëzit e zakonshëm”, tha Ahmetaj. Organizata që ajo drejton gjeti në një studim të kohëve të fundit se shumë shqiptarë transgjinorë po marrin terapi hormonale nëpër farmaci, pa udhëzime të një mjeku, pavarësisht rreziqeve shëndetësore të përfshira.
“Të jesh një person transgjinor në Shqipëri është shumë e vështirë”, tha Ahmetaj për BIRN. “Përveç problemit të diskriminimit, ka shumë probleme të tjera me sistemin shëndetësor.”
Çuka ka qenë publike për tranzicionin e tij, me koston e një barre intolerance në rrjetet sociale. Por ai vazhdon.
“Një nga frikat e mia më të mëdha është se tani që kam filluar tranzicionin, e gjithë pamja ime do të ndryshojë, por në dokumente unë ekzistoj ende si grua, me emrin që kisha më parë”, tha ai për BIRN.
“Pavarësisht faktit se shteti shqiptar nuk i njeh ligjërisht personat transgjinor, unë do të vazhdoj të loboj për këtë kauzë dhe më e rëndësishmja do të vazhdoj ndryshimin tim.”
