As kryeministri izraelit Binyamin Netanyahu dhe as presidenti amerikan Donald Trump nuk e kanë treguar veten si aktorë të kujdesshëm dhe të ekuilibruar në skenën botërore. Të dy rregullisht kënaqen me impulse të pamatura dhe i qasen artit të qeverisjes si çështje oportunizmi politik. Megjithatë, fushata e përbashkët ushtarake që ata kanë nisur kundër Iranit është e arsyetuar dhe e arsyeshme. Izraeli ishte i justifikuar në sulmin ndaj objekteve bërthamore të Iranit dhe Shtetet e Bashkuara kishin të drejtë që iu bashkuan luftës, duke përdorur bombat e tyre bunker-shkatërruese për të goditur Fordow (uzina e pasurimit të uraniumit në Iran), si dhe dy objekte të tjera bërthamore.
Por tani që Izraeli dhe SHBA-ja kanë demonstruar fuqinë e tyre ushtarake dërrmuese, ata duhet të synojnë një qëllim përfundimtar diplomatik, jo ushtarak. Sulmet ajrore mund të jenë në gjendje të shkatërrojnë objektet ekzistuese bërthamore të Iranit, por ato gjithashtu i japin Iranit një shtysë edhe më të madhe për t’i rindërtuar këto objekte në ndjekje të një mjeti parandalues bërthamor. Prandaj, Izraeli dhe SHBA-ja duhet ta përdorin fushatën e tyre të përbashkët ushtarake si një mjet diplomacie detyruese. Veprimi ushtarak duhet të çojë drejt një marrëveshjeje në tryezën e bisedimeve për të neutralizuar përfundimisht kërcënimin që Irani paraqet për Izraelin dhe rajonin.
Përpara fillimit të fushatës ushtarake të Izraelit më 13 qershor, Irani kishte grumbulluar uranium pothuajse në nivel armësh. Në maj, Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike përcaktoi se do të duheshin vetëm tre javë që uzina e Fordow-it ta shndërronte rezervën aktuale në uranium të nivelit të armëve të mjaftueshme për nëntë armë bërthamore. Ndërsa Iranit do t’i duhej kohë shtesë për të zotëruar procesin e ndërtimit të armëve të tilla, fakti që uraniumi shumë i pasuruar nuk ka përdorime civile – i kombinuar me provat e përpjekjeve të kaluara të Iranit për të ndërtuar armë bërthamore – ishte shkak jo vetëm për shqetësim të madh, por edhe për veprime ushtarake.
Përpara sulmeve fillestare të Izraelit ndaj Iranit, ky shqetësim i madh i kishte shtyrë administratat Biden dhe Trump të përpiqeshin të neutralizonin kërcënimin bërthamor iranian në tryezën e negociatave. Por Republika Islamike refuzoi të bënte një marrëveshje.
Irani ka qenë gjithashtu mjaft i hapur në lidhje me qëllimet e tij strategjike dashakeqe. Prej vitesh ai ka ndërtuar kapacitetet e tij ushtarake, duke kërkuar hapur shkatërrimin e Izraelit dhe duke mbështetur aktivisht Hamasin, Hezbollahun dhe grupe të tjera ekstremiste. Aftësitë ushtarake të vetë Iranit, si dhe ato të aleatëve të tij, përbëjnë një kërcënim të drejtpërdrejtë dhe aktiv për interesat e SHBA-së në rajon – përfshirë bazat dhe trupat amerikane, transportin ndërkombëtar detar, fluksin e naftës dhe gazit, si dhe sigurinë e partnerëve të Amerikës në Gjirin Persik. Në këto rrethana, do të kishte qenë marrëzi të rrihej duarkryq ndërsa programi bërthamor i Iranit vazhdonte të përparonte.
Megjithëse Izraeli dhe SHBA-ja kanë arsye të forta për të synuar shkatërrimin e objekteve bërthamore të Iranit, forca ushtarake e vetme nuk do të sjellë një zgjidhje të qëndrueshme. Programi bërthamor i Iranit mund të dëmtohet vetëm pjesërisht dhe, edhe nëse ka pësuar një goditje të rëndë, ai mund të rikthehet, ndoshta në mënyrë më të fshehtë. Për më tepër, nëse Irani nuk ka një rrugëdalje diplomatike dhe nëse regjimi i tij teokratik ndien se i rrezikohet mbijetesa, ka shumë të ngjarë që ai ta zgjerojë luftën nga dëshpërimi, çka mund të çojë në një konflikt të gjerë rajonal.
Tani që SHBA-ja është përfshirë në luftë, ajo duhet të përpiqet sërish të arrijë një zgjidhje diplomatike përfundimtare. Irani ka nxitje të forta për të bërë një marrëveshje dhe për të pranuar kufizime të rrepta ndaj programit të tij bërthamor, si dhe inspektime të ndërhyrshme.
Aleatët rajonalë të Iranit janë shkatërruar rëndë dhe vetë lidershipi ushtarak i vendit dhe infrastruktura e tij po përballen me sulme të pamëshirshme. Me Izraelin dhe SHBA-në që kontrollojnë në mënyrë efektive hapësirën ajrore të Iranit, aftësia e këtij të fundit për të goditur do të zbehet dita-ditës. Thënë thjesht, pozita e Iranit është jashtëzakonisht e dobët, duke e bërë këtë momentin ideal për të bërë lëshime në tryezën e bisedimeve.
Edhe Trump ka nxitje të forta për t’u rikthyer te diplomacia. Edhe pse vendosi të hyjë në luftë, ai përballet me kundërshtime të ashpra nga pjesa neo-izolacioniste e bazës së tij politike. Edhe nëse Izraeli dëshiron të vazhdojë fushatën (ndoshta me synimin për të rrëzuar regjimin iranian), Trump nuk ka interes për një tjetër ngërç në Lindjen e Mesme. Loja e tij është të tregojë forcë dhe më pas të shfaqet si negociatori që sjell paqe në Lindjen e Mesme.
Synimi për ndryshimin e regjimit mund të jetë joshës, por rrëzimi me forcë i Republikës Islamike do të ishte një gabim i madh. Është e pamundur të parashikohet se çfarë lloj qeverie do të vinte më pas, e aq më pak të frenohet përhapja rajonale që mund të shoqërojë kaosin politik në Iran. Duke marrë parasysh situatën e paqëndrueshme në zonën përreth tij, kolapsi i regjimit në Iran mund të përhapte lehtësisht dhunë sektare dhe etnike përtej kufijve të vendit.
SHBA-ja e ka nxjerrë këtë mësim në mënyrën më të dhimbshme të mundshme. Ndërhyrjet e saj në Afganistan, Irak, Libi dhe Siri kushtuan triliona dollarë dhe prodhuan shumë pak rezultate pozitive. Çfarëdo që të ndodhë në Iran, një gjë është e sigurt: Trump nuk duhet dhe nuk do të angazhohet në ndërtimin e një shteti të ri. Nëse Irani shpërbëhet, administrata Trump me siguri nuk do të ndërhyjë për të shpëtuar vendin.
Pa dyshim, shumica e popullsisë iraniane është e lodhur nga ky regjim teokratik, i cili ka mbikëqyrur kolapsin ekonomik, shtypjen shoqërore dhe shtypjen e dhunshme të protestave dhe mendimeve ndryshe. Por lufta aktuale gjithashtu ka bashkuar iranianët përreth flamurit dhe aparati brutal i sigurisë së regjimit e ka mbajtur atë të qëndrueshëm dhe të paprekur – të paktën për momentin.
Pas gati gjysmë shekulli, regjimi mund të jetë duke iu afruar fundit. Por nëse bie, ndryshimi duhet të vijë nga brenda, jo të imponohet nga jashtë. Mënyra më e mirë për ta mundësuar këtë qëllim është përfundimi i luftës në tryezën e negociatave. Më pas, do t’u takojë vetë qytetarëve të Iranit të heqin një lidership që ka dështuar në çdo drejtim. Ky rezultat – edhe pse aspak i garantuar – mund të sjellë një qeveri më të moderuar që do të hapte rrugën për paqen e gjerë rajonale, për të cilën Trump dëshiron aq shumë të marrë meritat.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Only Diplomacy Can End the Iranian Nuclear Threat
