Lufta 12-ditore që vuri përballë Iranin me dy fuqi bërthamore, Izraelin dhe Shtetet e Bashkuara, është një nga ato konflikte ku të gjitha palët mund të pretendojnë fitoren. Për Republikën Islamike, kjo deklaratë erdhi shpejt dhe u përqendrua në faktin se regjimi është ende në këmbë. Pavarësisht humbjeve të rënda dhe dëmeve të mëdha, nuk pati as kolaps, as kryengritje dhe as ndryshim regjimi.
Për shumë iranianë, veçanërisht për opozitën në mërgim (disa prej të cilëve – nga princi i kurorës, Reza Pahlavi, deri tek ish-grupi i armatosur, Mojahedin-e-Khalq – e përshëndetën hapur bombardimin), shkalla e sulmit sugjeronte një qëllim për rrëzimin e qeverisë. Por një kryengritje ishte gjithmonë e pamundur, duke pasur parasysh kush po e kërkonte atë. Klasa e mesme urbane – shtylla kurrizore e jetës qytetare dhe profesionale të Iranit – nuk do të ngrihej në emër të dy fuqive të huaja më të lidhura me dekada dhune dhe force në rajon.
Prandaj, nëse iranianët e zakonshëm “fituan” apo jo do të varet nga ajo që do të ndodhë më pas: si do të përgjigjet qeveria, sa shpejt do të mund ajo të rindërtojë infrastrukturën civile dhe nëse do të ofrojë lëshime për një klasë të mesme që u bashkua rreth flamurit përballë një fushate brutale bombardimi.
Disa ndryshime kishin nisur tashmë përpara se Izraeli të sulmonte. Që nga mesi i vitit 2023, Republika Islamike kishte shfaqur shenja të një zhvendosjeje strategjike drejt brendësisë. Ajo nuk u përfshi drejtpërdrejt në konflikt pas sulmit të Hamasit më 7 tetor ndaj Izraelit dhe as në përgjigje të presionit ndaj aleatëve të saj në Liban dhe Siri.
Si pasojë e protestave masive në vitin 2022, pas vdekjes së një të reje, Mahsa Amini, në paraburgim policor, regjimi e kufizoi zbatimin në rrugë të kodit të pashkruar të veshjes. Kur vizitova Teheranin dhe disa qytete më të vogla në prill të vitit të kaluar, më bëri përshtypje se sa shumë kishte ndryshuar skena urbane. Shumë gra (edhe pse jo shumica) dilnin me flokët e pambuluara dhe përziheshin lirisht me të rinj nëpër kafene që kanë mbirë gjithandej në Iranin urban.
Më pas erdhi zgjedhja befasuese e Masoud Pezeshkian në postin e presidentit në qershor 2024. Një figurë më e prirur drejt reformave, ai pasoi konservatorin Ebrahim Raisi, i cili e kishte bërë mbajtjen e detyruar të hixhabit një përparësi dhe kishte shtypur protestat me dhunë. (Raisi vdiq në një aksident me helikopter muajin e kaluar.) Në kontrast me të, kur u miratua një ligj i ri për hixhabin, Pezeshkian refuzoi ta zbatojë atë, duke lejuar të konsolidohet një normë e re shoqërore.
Për më tepër, ekonomia iraniane nuk është aq e dobët sa e paraqet shpesh mbulimi mediatik ndërkombëtar. Të dhënat nuk ofrojnë një pamje rozë, por as nuk tregojnë për një kolaps të afërt. Pavarësisht sanksioneve të ashpra amerikane të vendosura në vitin 2018 (pasi Donald Trump braktisi marrëveshjen bërthamore të vitit 2015), ekonomia ka nisur të rikuperohet ngadalë. Deri në vitin 2024, PBB-ja kishte kaluar nivelin e saj të vitit 2018 dhe rritja ekonomike mesatarisht ka qenë rreth 3% në vit – e ndihmuar nga eksportet e naftës që u përfituan nga zbatimi i butë i sanksioneve nga administrata Biden. Gjithashtu, të dhënat e sondazheve tregojnë rritje të shpenzimeve reale për frymë në vitet e fundit.
Emërimet e Pezeshkian-it – përfshirë një ministër progresist të mirëqenies dhe punës dhe një ministër të ri të ekonomisë të shkolluar në Çikago – sinjalizuan një kthesë drejt një menaxhimi më të mirë ekonomik. Brenda vendit ka pasur një debat të madh në lidhje me faktin nëse Irani mund të arrijë objektivin e rritjes prej 8% që përmendet rregullisht në buxhetet vjetore dhe planet pesëvjeçare. Konsensusi mes ekonomistëve ishte “jo pa lehtësim të sanksioneve”, gjë që nga ana tjetër do të kërkonte diplomaci, jo raketa.
Megjithatë, reformat ekonomike të administratës së Pezeshkian-it – përfshirë rikthimin e një programi inovativ të transferimeve të drejtpërdrejta të parasë nga viti 2010 – ka gjasa që forcuan gatishmërinë e klasës së mesme urbane për të qëndruar në krah të qeverisë përballë sulmeve ajrore izraelite. Përgjigjja relativisht e matur e Iranit ndaj sulmit amerikan mbi objektet e tij bërthamore tregon ku qëndrojnë prioritetet e udhëheqësve të tij. Ata e shohin konfliktin e ripërtërirë si një shpërqendrim nga misioni i zhvillimit, i përcaktuar fillimisht në Planin e Vizionit Njëzetvjeçar të vitit 2005, që synonte ta vendoste Iranin ndër ekonomitë kryesore të rajonit deri në vitin 2025.
Pyetja e menjëhershme është nëse lufta e fundit do ta shtyjë Iranin më tej drejt militarizimit dhe një roli më të zgjeruar të shtetit në ekonomi, apo drejt një lirie më të madhe për shoqërinë civile dhe sektorin privat. Shumëkush do të kujtojë se si lufta tetëvjeçare dhe e përgjakshme me Irakun në vitet 1980 solli racionalizim të rrënjosur, planifikim qendror dhe dominim të institucioneve të lidhura me shtetin. U deshën gati dy dekada reformash për të rikthyer parimet e tregut dhe për të gjallëruar sektorin privat.
Irani mund të jetë në një pozicion më të favorshëm sot, pasi lufta ishte e kufizuar në përmasë, dhe sektori privat së bashku me institucionet e tregut janë më të konsoliduara. Ashtu si Lufta Iran-Irak solli investime të mëdha në zhvillim që njohën kontributin e komuniteteve rurale, kjo luftë mund të shërbejë si katalizator për një gjest të ngjashëm njohjeje ndaj klasës së mesme urbane. Nëse ndodh kështu, ky do të ishte një hap i madh drejt arritjes së një konsensusi shoqëror (vefagh) që Pezeshkian-i po synon.
Dy dekada më parë, në Iran thuhej me shaka se Republika Islamike kishte një strategji koreane të qëndrueshme, vetëm se ndonjëherë i ngjante asaj të Veriut, e ndonjëherë asaj të Jugut. Sot, Irani përballet me një zgjedhje të ngjashme. Modeli i Koresë së Veriut mund të duket tërheqës për disa, me mbrojtjen bërthamore, shtypjen e disidencës dhe kufijtë e mbyllur. Por shumica e vëzhguesve që janë të njohur me kulturën, fenë, historinë dhe natyrën e iranianëve nuk do ta konsideronin këtë si një mundësi të qëndrueshme – madje as pas një lufte që ekspozoi brishtësinë e Iranit në mungesë të armëve bërthamore.
Pa dyshim, do të ketë tensione mes rindërtimit ushtarak dhe nevojave civile – që nga përforcimi i furnizimit me ujë, shpërndarja e karburanteve, e deri te papunësia e të rinjve. Fatmirësisht, rindërtimi ekonomik mund të përparojë përmes politikave gjithëpërfshirëse që nxisin angazhimin e sektorit privat dhe zvogëlojnë përplasjen buxhetore mes mbrojtjes dhe zhvillimit.
Duke supozuar që armëpushimi do të mbajë, pyetja e vërtetë nuk do të jetë kush fitoi apo humbi. Pyetja tani do të jetë nëse Irani do ta përdorë këtë pauzë për të dyfishuar përpjekjet për zhvillim ekonomik, apo nëse trauma e luftës do të sjellë një ngurtësim ideologjik. Opsioni pro-zhvillim mund të kufizohet nga natyra e vetë regjimit; por alternativa tjetër – një qëndrim i përhershëm lufte – është e paqëndrueshme ekonomikisht dhe shoqërisht.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Which Iran will we Get Now?
