Iranianët kanë dalë në rrugë për të protestuar kundër kolapsit të monedhës së vendit dhe rritjes së vrullshme të inflacionit, ndërsa shumë prej tyre kërkojnë fundin e Republikës Islamike. Megjithatë, reagimi i qeverisë ka qenë ndryshe nga valët e mëparshme të trazirave. Ndërsa sundimtarët e Iranit u treguan të shpejtë për të shtypur Lëvizjen e Gjelbër të vitit 2009 dhe kryengritjen “Grua, Jetë, Liri” të vitit 2022, forcat e sigurisë reaguan ngadalë teksa protestat aktuale u intensifikuan. Në vend që të ndërmerrte një shtypje brutale, presidenti Masoud Pezeshkian fillimisht u përgjigj me reforma shtrënguese për të liruar fonde për subvencione për të varfrit.
Por kjo zgjidhje e përkohshme nuk funksionoi. Ndërsa të varfrit mund të jenë qetësuar, shtresat e mesme të shoqërisë mbajtën barrën e kostove dhe iu bashkuan protestave në numër gjithnjë e më të madh. Ajo që nisi si shprehje e pakënaqësisë ekonomike u shndërrua shpejt në një kryengritje politike. Vetëm pasi protestat shpërthyen në të gjithë vendin më 8 janar, regjimi ndërhyri me forcë të plotë.
Pse reagimi ndaj mospajtimit politik ishte kaq i ndryshëm këtë herë? Protestat aktuale po zhvillohen nën hijen e luftës 12-ditore të Iranit me Izraelin verën e kaluar. Zyrtarët iranianë janë ende të tronditur nga konflikti dhe veprojnë me supozimin se ai mund të rifillojë në çdo moment. Ky kërcënim shihet si më i madh se trazirat e brendshme politike, sepse goditjet e Izraelit ndaj Hezbollahut dhe rënia e regjimit të Bashar al-Assad-it në Siri e kanë lënë Iranin me pak mjete frenuese kundër ndërhyrjes së huaj.
Për më tepër, Irani nuk është më në gjendje të pengojë aktorët e huaj të nxisin pakënaqësinë popullore brenda vendit. Gjatë luftës së qershorit 2025, iranianët u mblodhën rreth flamurit dhe regjimi reagoi duke zbutur zbatimin e rregullave fetare, veçanërisht sa i përket hixhabit. Por protestat aktuale paraqesin një dilemë: një shtypje e ashpër mund të prishë mirëkuptimin e brishtë që regjimi krijoi me popullsinë pas luftës, ndërsa lejimi i rritjes së tyre mund të ftojë ndërhyrje të huaj.
Gjendja gjithnjë e më e rëndë ekonomike e Iranit ka qenë gjithashtu një faktor vendimtar. Një kombinim i keqmenaxhimit, korrupsionit dhe sanksioneve shkatërruese ka shkaktuar inflacion të shfrenuar dhe papunësi, duke dobësuar gradualisht shtresën e mesme dhe duke zgjeruar radhët e të varfërve në vështirësi. Lufta e qershorit i përshpejtoi këto trende. Në gjashtë muajt pas saj, riali humbi mbi 40% të vlerës së tij dhe inflacioni u rrit deri në 60%. Meqenëse shumëkush supozoi se dëmtimi i programit bërthamor të Iranit kishte zvogëluar ndikimin e tij për të negociuar lehtësimin e sanksioneve, ikja e kapitalit pasoi shpejt.
Kështu, sipas këndvështrimit të sundimtarëve iranianë, gjendja e rëndë ekonomike që i ka nxjerrë protestuesit në rrugë është thellësisht e ndërthurur me kërcënimin e jashtëm me të cilin përballet vendi. Ata e mbajnë mend se gjatë luftës së vitit të kaluar, Izraeli u bëri thirrje iranianëve të zakonshëm të revoltoheshin. Izraelitët llogaritën se eliminimi i dhjetëra komandantëve të lartë ushtarakë dhe goditja e institucioneve ushtarake dhe të sigurisë do ta inkurajonin popullsinë e trazuar të Iranit të ngrihej dhe të rrëzonte shtetin e dobësuar. Kur kjo nuk ndodhi, udhëheqësit iranianë ishin të parët që pranuan se i kishin mbijetuar luftës falë popullit të tyre. Por atyre iu bë gjithashtu e qartë për ta se një kryengritje popullore ishte pjesë e strategjisë së luftës së Izraelit dhe kjo formëson mënyrën se si ata i shohin protestat aktuale.
Këto dyshime u konfirmuan kur presidenti amerikan Donald Trump doli së fundmi në rrjetet sociale për të deklaruar se Shtetet e Bashkuara janë “gati dhe të armatosura”, të përgatitura për të ndërhyrë për të “shpëtuar” protestuesit iranianë nga një shtypje e dhunshme. Kërcënimi i vërtetë i protestave nuk qëndron në atë që iranianët mund të arrijnë vetë, por nëse ato mund të shërbejnë si justifikim për veprim ushtarak amerikan kundër Iranit.
Paralelet më të dukshme janë me Libinë dhe Sirinë gjatë Pranverës Arabe, kur SHBA-ja dhe disa qeveri evropiane thirrën parimin e “përgjegjësisë për të mbrojtur” protestuesit për të justifikuar ndërhyrjen ushtarake. Këto kryengritje popullore u shndërruan shpejt në përpjekje për ndryshim regjimi të udhëhequra nga jashtë, duke çuar përfundimisht në luftë civile dhe kolaps shtetëror.
Veçanërisht, Trupat e Gardës Revolucionare Islamike të Iranit janë të mbushura me veteranë të konfliktit në Siri. Ata e panë nga afër se sa shpejt protestat paqësore, me mbështetje të jashtme, mund të përshkallëzohen në luftë civile. Imperativi për të shmangur fatin e Libisë dhe Sirisë është forca shtytëse pas vendimmarrjes iraniane sot.
Një tjetër faktor në mendimin e udhëheqësve iranianë është kapja nga SHBA-ja e presidentit venezuelian Nicolás Maduro. Ashtu si gjithë të tjerët në botë, sundimtarët e Iranit u tronditën. Ky nuk ishte lloji i ndryshimit të regjimit që Amerika kishte kryer në Afganistan dhe Irak në fillim të viteve 2000, apo kishte ndjekur në Libi dhe Siri një dekadë më vonë. Në vend që të angazhonte trupa ose të promovonte ndërtimin e shtetit, administrata Trump e ka lënë strukturën e pushtetit çavist në vend, duke kërkuar që ajo t’i nënshtrohet kontrollit imperial amerikan ose të përballet me strangulim ekonomik.
A mund të ndjekë SHBA-ja një strategji të ngjashme kundër Republikës Islamike? Nëse po, ajo mund të përpiqet të nisë një sulm ushtarak preciz për të vrarë Udhëheqësin Suprem të Iranit dhe figurat kyçe politike e ushtarake, të kapë cisternat iraniane të naftës në det të hapur dhe më pas të kërkojë që çfarëdo që mbetet nga Republika Islamike t’u nënshtrohet kërkesave të saj (të cilat do të përfshinin braktisjen e programeve bërthamore dhe raketore dhe dorëzimin e kontrollit mbi burimet natyrore). Edhe nëse nuk vret udhëheqësit iranianë, një strategji amerikane me bombardime dhe bllokim të eksporteve të naftës mund ta gjunjëzonte regjimin.
Përballë këtyre skenarëve, reagimi i menjëhershëm i Iranit ishte të theksonte kostot e mundshme të agresionit amerikan. Më 6 janar, Këshilli i Mbrojtjes i Iranit rishikoi qëndrimin e tij strategjik, duke njoftuar se Irani mund të ndjekë “masa parandaluese” nëse përballet me “shenja objektive kërcënimi”. Edhe pse një goditje parandaluese ndaj objektivave amerikane në Lindjen e Mesme me siguri do të ftonte një luftë që Irani nuk e dëshiron dhe që mund të shënonte fundin e regjimit, Republika Islamike nuk mund të përballojë të krijojë përshtypjen se mposhtja e saj do të ishte pa kosto.
Megjithatë, edhe nëse Irani arrin të shmangë një përballje të drejtpërdrejtë me SHBA-në dhe edhe nëse vala aktuale e protestave shuhet, ekonomia e vendit ndodhet në një spirale rënëse. Kjo do të thotë se zemërimi publik thjesht do të vazhdojë të rritet në planin afatmesëm dhe afatgjatë. Republika Islamike ndodhet në një darë, e shtrënguar nga kërcënimi i jashtëm i SHBA-së dhe Izraelit dhe nga kërcënimi i brendshëm i një kryengritjeje masive. Nuk ka një rrugëdalje të lehtë nga ky ngërç. Një kolaps i plotë i Republikës Islamike nuk është domosdoshmërish i afërt, por revolucioni i Iranit tani po i afrohet fundit të tij.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Why This Time Is Different for Iran
